Limerence nedir, aşk neden saplantıya dönüşür?

Tennov, saplantı tecrübesini yahut saplantılı bir periyodu kişinin hayatı boyunca bir ya da birçok defa yaşayabileceğini yazmıştı.

Ortalama bir devrin 18 ay ile üç yıl ortasında sürdüğü lakin birtakım durumlarda daha uzun sürebildiği belirtiliyor.

Ancak Tennov’a nazaran en kıymetlisi, saplantının denetim altına alınmaması durumunda, bunu yaşayan kişi üzerinde yıkıcı bir tesire sahip olabilmesi.

Bellamy bunu üzücü bir tecrübe olarak tanımlıyor.

Kendi saplantılı aşk devriyle ilgili olarak, “Düşününce bunun âlâ bir sonunun olmadığını açıkça görebiliyordum. Ancak hislerimi denetim altına alamadım” diyor.

Bu noktada, “çaresiz” ve denetimsiz hissettiğiniz için korkutucu olmaya başlayabileceğini ekliyor.

Saplantılı aşk nasıl ayırt edilir?

Peki saplantılı aşk, klasik manada aşık olmak yahut tutku duymaktan nasıl ayırt edilebilir?

Bellamy, saplantılı aşkın en değerli özelliklerinden birinin, belirsizlik hissinden beslenmesi olduğunu söylüyor.

Saplantılı olmayan romantik bir durumda, birine aşık olan bir kişi ekseriyetle birinci belirsizlik basamağını geçer ve karşılıklı olarak sevildiğini öğrendiğinde rahatlar, memnun ve inançta hisseder (ya da hisleri karşılık bulmadığında üzülür).

Ancak araştırmacılar, saplantılı bir aşığın belirsizlik, hasret ve umut evresinde takılıp kalma eğiliminde olduğunu öne sürüyor.

Bellamy, “bağımlılık” durumunun ortaya çıkmasında en kıymetli itkilerden birinin belirsizlik olduğunu söylüyor.

Bu durumda kişi sözün tam manasıyla daima bir hasret içinde hissediyor.

Bu belirsizlik hissine “ışık” diyor; özünde, karşılıklı bir alaka yahut özlenen bireyle irtibat kurma umudunun ışığı, fakat bu kesinlikle bir bağlantı formunda olmak zorunda değil.

İngiltere’deki Chichester Üniversitesi’nde bilişsel-davranışçı psikolog Ian Tyndall, “Bu şahısların kimileri başka bireyle cinsel yahut romantik bir bağ bile istemiyor. Yalnızca hislerinin karşılık bulmasını istiyorlar” diyor.

Belirsizlik derecesi ne kadar yüksekse, saplantılı kişi o kadar çok karşılık istiyor, tıpkı vakitte reddedilmekten de korkuyor.

Tyndall, saplantılı aşkın ıstırap ve işlevsizliklere neden olabileceğini, hatta bu bireylerin kendilerini ihmal etmeye başlayabileceği noktaya kadar geldiğini söylüyor.

Bu, yemek yemeyi, uyumayı ve ferdî hijyeni ihmal etmekten, iş bulamamaya ve aile yahut arkadaşlarla bağları aksatmaya kadar uzanabiliyor

“Geçmişe takılıp kalma eğilimindedirler, şahısla evvelki etkileşimlerini, bunların manalarını uzun uzun düşünmeye çalışırlar.

“Düşünceleri büsbütün ve bütünüyle o bireye odaklanmıştır ve hayatlarını o kadar domine eder ki, diğer hiçbir şeye yer kalmaz” diyor.

Saplantılı aşkı, romantik bir ilginin erken evrelerinde ağır hissedilen tutkudan ayıran şey de bu.

Tyndall’a nazaran, tutku birçok romantik alakanın başında ortaya çıkar ve çoklukla üç ila altı ay, bazen de bir yıla kadar sürer.

Ancak “kişinin fizikî ve zihinsel sıhhati için çoklukla bu kadar olumsuz sonuçlar olmaz” diyor, meğer saplantılı aşk da daha doğun olduğunu belirtiyor.

“Birine aşık olduğunuzda, göz teması yahut kaş kaldırma üzere her duygusal ipucunu takıntılı bir formda düşünmezsiniz… Kişinin vücut lisanını, saplantılı bir biçimde aşık olan bir şahısla tıpkı seviyede tahlil etme eğiliminde olmazsınız” diye ekliyor.

Araştırmacılar, saplantılı aşkın romantik tutkudan biraz farklı olduğunu söylüyor.

İngiltere’deki Durham Üniversitesi psikoloji kısmından Kathleen Carswell, romantik tutkunun, yalnızca fizikî yakınlık değil, öbür bir bireyle duygusal yakınlık ve samimiyet hasretini de kapsadığını söylüyor.

Ancak, “saplantılı aşk yaşayan biri yalnızca o bireyle yakınlık için güçlü bir istek duymakla kalmaz, tıpkı vakitte o kişi üzerinde takıntılı bir halde düşünür” diyor.

Yine de, romantik tutku ile saplantılı aşk ortasında birtakım kesişimler olabileceğini öne sürüyor. Çünkü romantik tutkunun da takıntılı yanları olabileceğini ve bir bağımlılığa benzeri bir his verebileceğini belirtiyor.

“Romantik tutkunun beynin ödül sistemiyle işlediği bulundu ve yüksek seviyede saplantılı aşk yaşayan yahut takıntılı bileşeni yüksek olan bir kişi, bağımlı biri olarak düşünülebilir” diyor.

Ancak herkes bu görüşe katılmıyor. 2008’de kendi saplantılı aşk modellerini öne süren iki araştırmacı, saplantılı aşkın aşktan büsbütün bağımsız olarak var olduğunu savundu.

Onlara nazaran saplantılı aşk, “olumsuz, problemli ve engelleyici” bir durum.

Kökeni ne?

Saplantılı aşkla ilgili hala bilmediğimiz çok şey var. Çalışmalardaki küçük örneklem boyutları nedeniyle kaç kişinin bunu deneyimlediğinden bile emin olamıyoruz. Dermanı aranabilecek resmi olarak tanımlanmış bir ruhsal durum değil.

Bazı araştırmacılar, bağlanma bozuklukları yahut Obsesif Kompulsif Bozukluk, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu yahut Travma Sonrası Gerilim Bozukluğu üzere başka ruh sıhhati problemleriyle irtibatlı olabileceğini düşünüyor lakin bu potansiyel kontaklar hakkında çok az araştırma var.

Bununla birlikte, Tyndall, hususun psikoloji alanında daha fazla ehemmiyet kazandığını söylüyor.

Kendisi ve meslektaşları, saplantılı aşk yaşamış yahut yaşayan 600’den fazla kişinin katıldığı bir anket geliştirdi.

Cevaplar, saplantılı aşkın telaşlı bağlanma tarzıyla bağlantılı olduğunu, fakat korelasyonun büyük olmadığını gösterdi.

Tyndall, saplantılı aşkın telaşlı bağlanmadan “çok daha derinden yıpratıcı bir durum” olduğunu söylüyor.

Tyndall’ın belirttiğine nazaran, evvelden düşük öz hürmet yahut öz paha bildirmeyen kimi iştirakçiler saplantılı aşkın “birdenbire ortaya çıktığını” fark etmişler.

Benzer biçimde, çalışmanın sonuçları saplantılı aşık olan şahısların ekseriyetle toplumsal dert duymadığını, lakin saplantılı oldukları kişi hakkında çok dertli hissettiklerini göstermiş.

Tennov’un da belirttiği üzere saplantılı aşkın potansiyel olumsuz tesirlerinden biri, insanları takip (stalk) üzere öbür takıntılı, antisosyal davranışlara yönlendirebilmesi.

Ancak Londra Metropolitan Üniversitesi’nde siber psikoloji profesörü Emma Short’a nazaran saplantılı aşk kendi başına bir patoloji yahut kişilik bozukluğuyla alakalı değil.

“Saplantılı aşk, istisnai bir bağlanma üzere görünüyor ve bu, o tek bireyle ve onun sizin için duygusal olarak ne tabir ettiğiyle ilgili. Bir formda içinizde bu hisleri harlayan o tek şahısla ilgili olarak durum ilişkili üzere görünüyor” diyor.

Short, stalk’ın farklı olduğunu zira bu durumda, hislerinizi o başka bireye yansıtmaya, buna hakkınız olduğunu yahut onların da sizinle birebir halde hissettiğini hayal etmeye başladığınızı söylüyor.

Bir çalışma, ‘stalker’ların %72 kadarının bir çeşit psikopatolojik tanıya sahip olduğunu öne sürüyor.

Short ve meslektaşları, çalışmalarında saplantılı aşkın ısrarlı takip ile alakalı özellikler taşıyabileceğini, lakin saplantılı aşıkların şimdi diğer bir şahsa ziyan verecek davranışlarda bulunma evresine gelmedikleri ve tahminen de asla gelmeyecekleri sonucuna vardılar.

Saplantılı aşkın sonu var mı?

Potansiyel olarak rahatsız edici ve takıntılı tabiatı göz önüne alındığında, saplantılı aşk sağlıklı ve karşılıklı bir bağlantıya yol açabilir mi?

Bellamy’nin durumunda, yol açmış, hem de karısıyla.

Karısı da saplantılı aşk hissediyormuş. (Bu haber için BBC kendisiyle irtibata geçti. Bellamy’nin anlatımını kabul etti ve yayınlanmasına müsaade verdi).

Bellamy, “Bu bağlantı işe yaradı. Bir nevi klasik manada aşka düştük – karşılıklı hürmet, karşılıklı sevgi, karşılıklı ilgi ve isteğe dayalı klasik bir aşk” diyor.

Bellamy, iş arkadaşına saplantılı aşk hislerinden hiç bahsetmedi, fakat karısına içini döktü – ki bunu bir dönüm noktası olarak görüyor.

Peki, iş arkadaşına olan saplantısından nasıl kurtuldu?

“Esasen onu beslemeyerek yok ettim” diyor. Tecrübesine nazaran, bireyle temastan kaçınmak, bağımlılık durumunu kademeli olarak azaltmaya yardımcı olabiliyor.

Tennov da kitabında, tüm temas kesilirse yahut açık bir reddedilme olursa tutkunun ortadan kalkabileceğini söylüyor.

Nihayetinde, bir umut ışığı olmadan, tutkunun saplanabileceği hiçbir şey kalmıyor.