İnsülin direnci nedir, oruç tutarken nelere dikkat etmek gerek?

İnsülin şu halde çalışıyor:

• Vücut, tüketilen gıdayı bedenin en önemli güç kaynağı kabul edilen glikoza dönüştürüyor.

• Glikoz kana karışıyor ve pankreasa insülin salımı için sinyal yollanıyor.

• İnsülin, kandaki glikozun kaslara, yağa ve karaciğer hücrelerine girmesine ve güç için kullanılmasına ya da daha sonra kullanılmak üzere depolanmasına yardımcı oluyor.

• Glikoz hücrelere girdiğinde ve kandaki glikoz düzeyi azaldığında pankreas insülin üretmeyi durduruyor.

İnsülin direnci nedir?

İnsülin direnci kas, yağ ve karaciğerdeki hücrelerin insüline gerektiği üzere reaksiyon vermemesiyle ortaya çıkan karmaşık bir süreç.

Bu durum, hücrelerin kandaki glikozu tesirli biçimde kullanmasını ya da depolamasını engelliyor.

Böylece pankreas kandaki yüksek glikoz düzeyinin üstesinden gelmek için daha fazla insülin üretiyor.

Bu duruma hiperinsülinemi ismi veriliyor.

Pankreas, hücrelerin zayıf reaksiyonunu telafi edecek kadar insülin üretebildiği sürece bedendeki kan şekeri sağlıklı oranlarda kalıyor.

Ancak hücrelerin insülin direnci arttıkça kandaki glikoz oranı da artıyor.

Bu, vakit içinde tip 2 diyabete ve öbür hastalıklara yol açabiliyor.

İngiltere Ulusal Sıhhat Servisi’nde (NHS) danışman tabip olarak çalışan ve kendi kilo verme kliniği bulunan endokrinoloji, diyabet ve dahiliye uzmanı Franklin Joseph, insülin direncinin “genetik, hayat şekli ve etraf faktörlerinin birleşiminden etkilenen karmaşık bir durum” olduğunu söylüyor.

İnsülin direncinin ortaya çıkma sebebi şahıstan bireye değişiyor.

Joseph’e nazaran insülin direncinin ortaya çıkmasına yol açan sebepler şunlar:

• Obezite: Bilhassa “kötü” kabul edilen karın bölgesi yağı dahil fazla beden yağı büyük ölçüde insülin direnciyle kontaklı.

• Fiziksel hareketsizlik: Nizamlı fizikî idman yapılmaması insülin direnci oluşmasına yol açabilir.

• Genetik: Kimi insanlarda genetik olarak insülin direncine yatkınlık görülür.

• Kötü beslenme: İşlenmiş besin, rafine karbonhidrat ve şeker yüklü beslenen bireylerde insülin direnci riski artıyor. Bu besinler kan şekerinin süratle artmasına ve vakitle insülin salımının yükselmesine neden oluyor.

• Kronik stres: Kortizol üzere gerilim hormonları insülinin kan şekeri düzeyini düzenleme sürecini sekteye uğratarak insülin direncine yol açabilir.

• Uyku bozuklukları: Uykusuzluk ya da berbat uyku insülin hassasiyetini etkileyebilir. Uykusuzluk hormon düzeylerini bozarak insülin direncine neden olabilir.

• Bazı sıhhat sorunları: Polikistik Over Sendromu (PCOS), cushing sendromu ve karaciğer yağlanması üzere hastalıklar insülin direnci riskini artırabilir.

• Yaşlılık: Yaşlandıkça hücreler insüline daha az hassas hale gelerek insülin direncinin artmasına yol açabiliyor.

Oruç ve insülin direnci

İngiltere’de diyabetle ilgili hayır kurumu Diabetes UK, sıhhat meseleleri yaşayanları Ramazan’da oruç tutma konusunda uyarıyor.

Birmingham Üniversitesi Hastanesi Diyabet Kliniği Yöneticisi ve Diyabet ve Endokrinoloji Profesörü Wasim Hanif, “Diyabetle yaşayanların diyabet gruplarına danıştıktan sonra oruç tutmalarını sağlamak çok önemli” diyor ve ekliyor:

“Diyabetliyseniz oruç tutmak sıhhat sıkıntılarına yol açabileceği için tehlikeli olabilir.”

Prof. Joseph, oruç tutmanın bilhassa insülin direnci ve tip 2 diyabet şahıslardaki insülin hassasiyetini güzelleştirdiğine işaret eden bilimsel çalışmalar olduğunu söylüyor.

Bunun yanı sıra kimi şahıslar oruç tutarken kilo verme ve beden yağında değişim üzere durumlarla da karşılaşabiliyor.

Bu değişimler, bilhassa obez bireylerde insülin hassasiyetini ve metabolizmayı etkileyebiliyor.

Prof. Joseph’e göre Ramazan’da oruç tutmanın insülin direnci ve metabolizma üzerindeki tesiri “yaş, cinsiyet, mevcut sıhhat sıkıntıları, beslenme alışkanlıkları ve fizikî faaliyet” düzeylerine nazaran şahıstan şahsa değişebiliyor.

Uzman, bahisle ilgili şunları kaydediyor:

“Ramazan sırasında oruç tutan bilhassa diyabet ve başka metabolik hastalıkları olan şahısların inançlı oruç tutabilmeleri ve bu süreçte sıhhat durumlarını en uygun halde yönetebilmeleri için sıhhatlerini yakından takip etmeleri ve sıhhat uzmanlarından rehberlik almaları gerekiyor.”

Amman’da yaşayan beslenme uzmanı Reem El-Abdallat, sıhhat yararlarını azami düzeye çıkarmak için “aralıklı oruç ya da Ramazan orucu tutarken sağlıklı beslenme alışkanlıkları edinmenin çok kıymetli olduğunu” söylüyor.

İnsülin direnci olanlar aralıklı oruç tutmalı mı?

Aralıklı oruç son yıllarda dünya çapında epeyce yaygınlaştı.

Doktorlar ve beslenme uzmanları sıhhat yararlarından bahsediyor.

Bu oruç haftada bir gün ya da daha uzun mühlet yemek yememeye dayanıyor.

Hindistan’ın güneyindeki Tamil Nadu eyaletinin Vellore kentindeki Hristiyan Tıp Koleji Üniversitesi Hastanesi’nden endokrinoloji profesörü Dr. Nitin Kapoor, bazı bilimsel çalışmalara nazaran aralıklı orucun tıbbi yararları olduğunu söylüyor.

Kapoor, bu orucun herkese uygun olmadığı ve oruçta uygulanacak beslenme nizamının hastaya özel hazırlanması gerektiği ikazını yapıyor.

Profesör ayrıca herhangi bir diyetin ya da orucun “uzun vadeli sürdürülebilirliğine” de dikkat çekiyor:

“Bunu bir ömür devam ettirebilecek misiniz? 15 kilo vermek istiyor olabilirsiniz, ancak diyeti bıraktığınız an bu daha berbat bir formda geri gelecek.”

Prof. Joseph ise bu çeşit oruçlarla ilgili araştırmaların sürdüğünü ve kimi çalışmaların bunların insülin hassasiyetini yenmeye dayanak verebileceğini söylüyor:

“Örneğin, 2015’te Cell Metabolism [Hücre Metabolizması] mecmuasında yayımlanan bir araştırmaya nazaran, günaşırı oruç tutmak, obez olmayan hadiselerde beden yükünü değiştirmeden insülin hassasiyetini güzelleştiriyor.”

İnsülin direnci semptomları

İnsülin direncinin birinci göstergeleri ve semptomları hafif ve fark edilebilir olmayabilir.

Prof. Joseph’e göre bu semptomlar ortasında artan açlık, yorgunluk, kilo vermede zorluk, bilhassa boyun, koltuk altı ve kasık bölgesinde siyah nokta, yüksek tansiyon, yüksek trigiliserit düzeyleri, düşük HDL kolestrolü ve polikistik over sendromu (PCOS) var.

Uzmana nazaran insülin direncinin tip 2 diyabete ve kandaki glikoz düzeylerinde önemli artışa yol açması durumunda hastada öteki semptomlar da görülebilir.

Bu semptomlar ortasında sık tuvalete gitme, artan susuzluk ve bulanık görme var.

Prof. Joseph, bu semptom ve göstergelerin “kişiden bireye değişebildiğini ve insülin direnci olan herkesin hepsini yaşamayacağını” vurguluyor:

“Ayrıca bu semptomlar öteki sıhhat problemlerine da işaret edebilir. O yüzden düzgün bir kıymetlendirme için bir sıhhat uzmanına danışmak gerekir.

İnsülin direncinin erken tespiti ve yönetilmesi tip 2 diyabet ve kardiyovasküler (kalp ve damar) hastalıklar üzere komplikasyonları engellemek için çok kıymetli.”

İnsülin direncinin daha önemli sıhhat problemlerine yol açma ihtimali ne kadar yüksek?

Prof. Joseph’e göre insülin direnci olan insanların yüzde 70-80’i tedavi görmedikleri ya da bu sorunu yönetmedikleri sürece er ya da geç tip 2 diyabet oluyor.

Uzman, bilhassa güneydoğu Asya kökenli etnik kümelere mensup şahıslarda tip 2 diyabet riskinin daha yüksek olduğuna dikkat çekiyor.

Glisemik sistem nedir?

Glisemik endeks, besinlerin kan şekeri düzeylerine tesirine nazaran sınıflandırılmasında kullanılan bir sistem.

Tükettiğimiz yiyeceklerin kandaki glikoz düzeyini ne süratte artırdığını belirtiyor.

Karbonhidratlar yavaş emildikleri için düşük bir glisemik endekse sahip.

Bunlar ortasında birtakım zerzevat, meyve, tatlandırılmamış süt, baklagiller, tam buğday unundan ekmek ve tam tahıllı mısır gevrekleri var.

Öte yandan şeker, şekerli yiyecek içecekler, beyaz patates ve beyaz pirinç üzere besinler kan şekerini süratle artırdığı için yüksek glisemik endeksine sahip.

Ancak bir yiyeceğinin sağlıklı olup olmadığını belirlemek için sırf glisemik endeks kâfi değil.

Örneğin birçok çikolata cinsinin glisemik endeksi düşük olmasına karşın kalorileri hayli fazla.

Yüksek glisemik endeksli besinler sıhhatsiz olmak zorunda değil. Örneğin karpuz üzere birtakım meyveler glisemik endeksleri yüksek olsa da sıhhate yararlı.

Dolayısıyla burada odak, beslenme biçiminin sağlıklı ve istikrarlı olmasını sağlamak.

İnsülin direnci düzelir mi?

Prof. Joseph, “insülin direnci hayat stilini değiştirerek ve bazen de ilaç yoluyla düzeltilebilir ya da epey iyileştirilebilir” diyor.

Beslenme uzmanı Reem El-Abdallat, insülin direnci olanların beslenme nizamlarını yakından takip etmeleri, tatlı tüketmemeleri ve nişastalı besinlerden uzak durmaları hususlarında uyarıyor.

İki uzman da nizamlı antrenman yapmanın ehemmiyetine dikkat çekiyor.

Prof. Joseph, kronik strese karşı uyarıyor:

“Meditasyon, yoga, derin nefes antrenmanları ve tabiatta vakit geçirmek üzere tekniklerle gerilimle sağlıklı yollarla baş etmek yararlı olabilir.”

Yeterli uyku da bu hususta çok kıymetli.

Metformin üzere ilaçların insülin direnci ve tip 2 diyabet üzere rahatsızlıklara uygun geldiği biliniyor.