Mahfi Eğilmez. Sorun yalnızca enflasyon değil

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Bir mal yahut hizmetin piyasadaki satış pahasını belirleyen ölçü fiyattır. Para kullanımı, devreye girip de piyasayı düzenlemeden evvel trampa (değiş tokuş) sistemi geçerliydi. Bir mal yahut hizmet satın alacak kişi onun karşılığında bir mal yahut hizmet vermek durumundaydı. Bu iki malın birbiriyle değiş tokuş münasebeti bize göreli fiyatları verir. A marka saat bin liraya, B marka saat iki bin liraya satılıyorsa bu iki saatin değişim pahası: B = 2A olur. İşte bu ölçü bize bu iki saatin birbiri karşısındaki göreli fiyatını verir. Olağan şartlarda enflasyon fiyatları arttırsa da bu değişim ölçüsü böylelikle kalır. Diyelim ki saatlerin yapısı, teknolojisi, kalitesi değişmemişken yüzde 50 enflasyon nedeniyle A marka saatin fiyatı 1.500 liraya, B marka saatin fiyatı da 3.000 liraya yükselirse değişim oranı (B = 2A) değişmeden kalır.  

A marka ya da B marka saatin piyasa pahasını kim ya da ne belirler? Bu kıymeti öncelikle o saatin maliyeti belirler. O saatin imalatında kullanılan gereç ve girdiler, atölye kirasından ona düşen hisse ve imali için harcanan emek üzere maliyet ögelerinin toplamı saatin maliyetini belirler. Bu, o saat için konulacak fiyatın alt limitidir. Bunun altında bir fiyatla satılırsa imalatçı/satıcı ziyan eder. İş maliyetlerle kalmaz, o tertibi yapıp saati ürettirip satacak olanın da bir ölçü yarar sağlaması gerekir. Bu da maliyetin üzerine bir kâr hissesi eklenmesi gereğini doğurur. Buna nazaran bir mal yahut hizmetin satış fiyatı o mal yahut hizmetin maliyeti ve olağan kârdan az olmaz. Olağan kâr problemi tartışmalıdır lakin bir genelleme yaparsak; bir girişimcinin kullandığı sermayeye, üstlendiği risklere, katlandığı faize, harcadığı emeğe ve vakte karşılık elde etmesi gereken minimum çıkar olağan kâr olarak kabul edilebilir. Bütün bunlar bir ortaya gelse de mal yahut hizmetin satış fiyatını belirlemeye kâfi olmaz. Son etapta fiyatı belirleyen iki güç vardır: Arz ve talep. Satıcı, A marka saati bin liraya satışa çıkardığında buna talep olmazsa, bir müddet sonra satış fiyatını düşürmek zorunda kalır. Ya da şayet satışa sunulan ölçünün üzerinde bir talep ortaya çıkarsa o vakit o talebe cevap verecek arz artışı gerçekleşene kadar saatin fiyatı yükselir. Hasebiyle bir mal ya da hizmetin satış fiyatını sırf maliyet + kâr hesapları değil birebir vakitte o mal ve talebe ait arz ve talep belirler.

Fiyatların belirlenmesinde kıymetli bir öge da diğer mal ve hizmetlerin de fiyatlarını içeren genel fiyat seviyesidir. Şayet fiyatlar genel seviyesi artış halindeyse yani iktisatta enflasyon varsa o vakit saatlerin maliyeti ve hasebiyle fiyatı da artar. Diyelim ki maliyeti 850 lira olan A marka saat, maliyetin üzerine yüzde 17,7 kâr hissesi eklenerek 1.000 liraya satılıyor olsun. Şayet enflasyon yoksa satıcı, tıpkı maliyetleri karşılayarak tıpkı malı yine üretip satmaya devam edebilir. Buna karşılık aylık yüzde 5 oranında enflasyon varsa işler farklı gelişecek demektir. İmalatçı/satıcının bu saati imal edip, vitrine koymakla satması ortasında ortalama iki ay mühlet geçiyor olsun. Bu durumda mal satıldığında satıcının eline geçen 1.000 liranın satın alma gücü (aylık yüzde 5 enflasyon nedeniyle) yüzde 10 azalmış yani 1.000 lira, satıcıya lakin 900 liralık satın alma gücü bırakacaktır. Bir diğer bakış açısıyla satıcı, gerçek olarak yüzde 17,7 değil yüzde 5,9 kâr elde etmiş olacaktır. Satıcı, bu fiyatla satmaya devam ederse bir sonraki satışından ziyan etmeye başlar. Bu durumda satıcının yapacağı şey fiyatı 1.000 lira olarak değil 1.060 lira olarak belirlemek olacaktır. Kimi satıcılar, enflasyonun bu türlü devam edeceğini buna karşılık her ay fiyatı artırmasının mümkün olmayabileceğini düşünerek fiyatı geçmiş enflasyonun da üzerinde artırmaya yönelir. O vakit fiyatı (yüzde 17,7 kâr edecek şekilde) 1.060 lira değil, mesela 1.150 lira olarak belirler. Satıcı, bunu yaparak kendini muhafazaya çalışırken enflasyonu hem körüklemiş hem de ona süreklilik kazandırmış olur. Başlangıçta satıcı kendini korumuş görünse de bir müddet sonra bu durum kendisi aleyhine de sonuçlar vermeye başlar. Geleceğe ait beklentiler olumlu hale gelmeden bu tıp evvelden yansıtılmış bir enflasyonun önlenmesi pek mümkün değildir.

Bunlara ek olarak bir de siyasal iktidarın piyasanın işleyişine çeşitli yollarla (faizle, kurla, para basarak, vergilerle, tarım siyasetleriyle, teşviklerle vb.) müdahalesi kelam konusu olabilir. Şayet bu müdahaleler genel bir müdahale değil de farklı mal ve hizmetlere farklı biçimlerde yansıyan müdahaleler biçiminde olursa mal ve hizmetlerin izafi fiyatları ortasındaki bağlar bozulur. Üstteki örneğimize tekrar dönelim. Diyelim ki hükümet A marka saate yüzde 10, B marka saate (lüks olduğu gerekçesiyle) yüzde 30 satış vergisi koymuş olsun. Bu durumda A marka saatin satış fiyatı 1.100 liraya, B marka saatin satış fiyatı 2.600 liraya yükselmiş olur ve bu durumda değişim denklemi B = 2,6A olarak değişir. Vergiden evvel 1 adet B marka saatle 2 adet A marka saat değiştirilebilirken, vergi düzenlemesi sonrası 1 adet B marka saat verildiğinde karşılığında 2 adet A marka saat ve 600 lira alınır hale gelmiştir. Uygulanan farklı satış vergileri sonucu A marka saatin izafî pahasında düşüş ortaya çıkmıştır.   

Türkiye, son yıllarda bir yandan çok yüksek enflasyon sorunu yaşarken bir yandan da piyasaya yapılan peş peşe müdahaleler ve izlenen yanlış siyasetler yüzünden izafî fiyatlar istikrarının bozulması meselesini yaşıyor. Son birkaç yılda fiyatları taban fiyatıyla belirlenen tahıllar üzere birtakım malların fiyatı açıklanan enflasyonun altında arttı. Buna karşılık dolmuş fiyatları, dokuma eserleri üzere birtakım mal ve hizmetlerin fiyatları açıklanan enflasyon, peynir, tereyağı, yoğurt, zeytinyağı üzere birtakım malların fiyatları gerçek enflasyon kadar arttı. Kiralar, özel okul fiyatları, tatil yeri fiyatları üzere birtakım hizmetlerin fiyatları ise her türlü ölçünün üzerinde arttı. Bu farklı fiyat artışları, fiyatlar ortasındaki izafî ilgileri alt üst etti. İki, üç yıl öncenin bir haftalık her şey dâhil tatil parasıyla bugün lakin uçak biletleri ve havalimanına gidiş geliş taksi fiyatları karşılanabiliyor. Ya da iki üç yıl öncenin kira bedeli, bugünün aidatlarına fakat denk geliyor. O nedenle tüketiciler sırf fiyat artışlarına şaşırmakla kalmıyor birebir vakitte göreli fiyat münasebetlerinin kopmasının da şaşkınlığını yaşıyor.  

Paranın üç temel fonksiyonundan birisi alış verişe husus mal ve hizmetlerin bedelini ölçmektir. Yüksek enflasyon ve fiyatlar ortasındaki nispilik münasebetinin kopmasının yanı sıra Türk Lirasının bedel ölçme niteliği de kaybolmuş bulunuyor. Mesela Türkiye’nin 2023 yılında GSYH’si 26 trilyon 276 milyar lira denildiğinde beşerler pek bir şey anlayamıyor lakin bu fiyatı 2023 yılı ortalama dolar kuruna (yaklaşık 23,5 lira) bölüp de 1,1 trilyon doları bulunca GSYH’nin ne kadar olduğu zihninde canlanıyor. Bunun nedeni Türk Lirasının bedel ölçme niteliğini yitirmiş olması. Misal bir durum 2001 krizi öncesinde de yaşanmıştı. Türk lirasının paha ölçme fonksiyonunu yitirmesi fiyatların nispilik probleminin ortaya çıkmasının nedenlerinden birisini oluşturuyor.

İşin en berbat tarafı, toplumun yaşadığı bu nispilik kaosu sırf fiyatlar alanında değil, her alanda karşımıza çıkıyor. Türkiye, hiçbir vakit gelişmiş ülkelerdeki hukuka, demokrasiye, eğitim nizamına sahip olmadı lakin her geçen gün bir evvelkinden daha geriye giderken eski durumumuzun nispi olarak daha güzel olduğunu fark ediyoruz. Ve tuhaf bir formda dün eleştirdiğimiz durum, bugün geldiğimiz evreye bakınca, yeterliymiş üzere görünüyor.

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in şahsî blogundan alınmıştır.