Ertuğrul Özkök: Bu akşam en uzun opera için tahta bir koltuk üzerinde 6 saat oturmaya paha mi?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Biliyorum manasız bir soru ancak sormadan edemeyeceğim.

Çünkü bugün ben bu türlü bir şey yapacağım.

Almanya’nın Bayreuth kentinde 6 saat sürecek bir Wagner operası seyredeceğim.

Hem de çok dar ve son derece rahatsız ahşap, katlanır sandalye üzere bir koltuk üzerinde.

Sırtımda çocukluğumdan beri taşıdığım deformasyon, son yıllarda bu türlü uzun vadeli oturmalara isyan ediyor.

Türkiye’den kalkıp Berlin’e, oradan otomobille Bayreuth kentine git…

Değer mi…

Üstelik arkasında Nazizm’in, ırkçılığın ve Hitler’in bulunduğu çok özel bir operayı seyredeceğim.

Dünyanın en güç bilet bulunan klasik müzik festivali

Müzik bakımından şanslı bir beşerim.

10 yıldan beri dünyada bilet bulmanın en güç olduğu klasik müzik şenliğini izleme ayrıcalığına sahibim.

Bunu da Bild gazetesinin eski genel yayın yönetmeni, arkadaşım Kai Diekmann’a borçluym.

Onun sayesinde Bayreuth Wagner Festivalini izliyorum.

Bu yıl Bayreuth’un 150’nci yılı…

Ve Wagner’in “Rienzi” operası 150 yıldır birinci kere sahneye konuyor.

Çünkü Wagner yaşarken bu operanın kendi yaptırdığı bu opera binasında sahnelenmesini yasaklamıştı.

Wagner’in en uzun operasıdır.

Aynı vakitte en tartışılan yapıtı.

Asıl kıymetli özelliği ise Hitler’in çok sevdiği bir opera oluşu.

O sebeple bu yıl şenlik büyük bir tartışma ve itiraz sesleri ile başladı.

Yani ortalık karışmış vaziyette…

İşte 6 saatlik bu operaya dayanmamın sebeplerinden biri Bayreuth’un 150’nci yılında bu türlü bir tartışmada “Orada olmak…”

Durumun ne olduğunu anlatabilmek için şimdi sizi 103 yıl önceye götüreceğim.

81 yıl evvel hapishanede Hitler’e gelen ve tarihi değiştiren kutuda ne vardı?

Yıl 1923…

Adolf Hitler, o yıl başarısız bir darbe teşebbüsünde bulununca, Landsberg Kalesi’nde hapsedildi…

Ancak Almanya’da ırkçı ruh doğmuş ve Hitler’in ünü yayılmıştır.

Taraftarları her gün hapishaneye paketlerle ikramlar gönderiyordu.

Hapishaneye gelen paketlerden biri 16 yıl sonra dünyanın başına tarihin en büyük felaketlerinden birini açacak yolun birinci adımını atacaktı.

Gelen paket değil büyük bir kutuydu.

Kutunun içinde büyük ölçüde yazı kâğıdı, kalem, kurşun kalem ve mürekkep vardı…

Yani birisi ona “Al bunları ve yaz” diyordu.

Almanya’da Nazi hareketinin ideolojik temelini oluşturacak olan Mein Kampf (Kavgam) isimli kitabın eskizleri işte o kutudan çıkan kırtasiye gereci ile yazılacaktı.

Hitler, nefret programını ve şiddet fantezilerini, milyonlarca sıradan Alman’a bu kitapla aşılayacaktı.

Hitler bu kitabın satışından gelen parayla varlıklı oldu.

Üstelik Almanya maliyesi, kitabın satışından vergi de almamıştı.

Tarihi değiştiren kutuyu hapishaneye kim gönderdi?

Peki hapishaneye gelen bu kutunun, benim bugün seyredeceğim Rienzi operasıyla ve Wagner’le ilgisi ne…

Çok kolay.

Çünkü 1923 yılında Landsberg’e bu yazı gereçlerini gönderen kişi Richard Wagner’in gelini Winifred Wagner‘di.

Winifred daha sonra uzun yıllar boyunca Bayreuth Festivali‘nin yöneticiliğini üstlenecekti. Wagner ailesinin bu güçlü bayan figürü, Adolf Hitler’in nitekim yakın olduğu çok az beşerden biriydi. Hitler onun yanında “Wolf” (Kurt) ismiyle anılıyordu.

Winifred’in çocukları ise ona “Wolf Amca” diyordu.

Hİtler 1923 yılında mahpusa girmeden evvel gittiği son yer Bayreuth kentiydi.

Yani Wagner’in konutunun ve mezarının olduğu kent.

Rienzi operasını bu akşam işte bu kentte Wagner’in şahsen kendisinin yaptırdığı opera binasında

İzleyeceğim.

Thomas Mann’ın “çadır tiyatrosu” dediği festival

Hitler iktidara gelip dünyayı ataşe vermeden, milyonlarca beşerle birlikte altı milyondan fazla Yahudi’nin katledilmesine yol açmadan çok evvel, Bayreuth’ta Winifred ve Wagner ailesinin yanında hem toplumsal hem de duygusal takviye bulmuştu. Richard Wagner’in müziği ise onun için ideolojik ve duygusal bir sığınaktı morali bozulduğunda Winifred’i arar ya da Bayreuth’a giderdi.

Thomas Mann, Hitler dönemindeki Bayreuth Festivali için “Hitler’in saray tiyatrosu” (Hitlers Hoftheater) sözünü kullanmıştı; zira şenlik, 1933 sonrasında Nazi Almanya’sının en değerli kültürel vitrinlerinden biri hâline gelmişti.

İyi bir Thomas Mann okuruyum. O sebeple bu sözünü rahatlıkla “Çadır tiyatrosu” olarak çevirebilirim.

“Wolf Amca” kaç defa o tiyatroya gitti

Peki “Wolf Amca’nın” morali kaç kez bozuldu ve bu terapi merkezine gitti.

Hitler’in Bayreuth’a kaç sefer gittiğine dair bir doküman yok. Lakin tarihçiler şu bilgiler konusunda birleşiyor.

(*) Festival ziyaretleri: 1925’ten başlayıp bilhassa 1933-1940 arasında her yıl katıldığı düşünüldüğünde en az 10-12 şenlik dönemine iştirak ettiği kabul edilir.

(*) Özel ziyaretler: Festival dışında Winifred Wagner’i görmek için yıl içinde tekraren Bayreuth’a gitti.

Bu sebeple toplam Bayreuth ziyaretlerinin 20’nin üzerinde, birtakım tarihçilerin iddiasına nazaran 30’a yaklaşmış olabileceği düşünülür.

Kaç opera izledi?

Bunu da tam olarak söylemek mümkün değil. Bayreuth Festivali’nde bir dönemde ekseriyetle birkaç farklı Wagner operası sahneleniyordu ve Hitler birçok yıl birden fazla temsil izliyordu.

Hayatı boyunca yüzlerce Wagner temsili izledi.

En sevdiği eserler arasında Die Meistersinger von Nürnberg, Parsifal, Tristan und Isolde ve Der Ring des Nibelungen döngüsü bulunuyordu.

Ama bütün bunlar arasında “Rienzi’nin” özel bir yeri vardı.

Linz’de izlediği Rienzi operasının hayatını değiştirdiğini tekraren anlatmıştı.

Hitler, savaşı kaybettiğini anladığı günlerde bile bunkerde Richard Wagner’in müziğini dinlemeyi sürdürüyordu.

Wagner’in Alman burjuvazisini yoldan çıkartan müzik makalesi

Almanya’nın güzel eğitim görmüş burjuvazisi içinde de antisemitik hisler çok güçlüydü. Hiç kuşkusuz bunda Wagner’in 1850 tarihli Müzikte Yahudilik (Das Judenthum in der Musik) isimli makalesinin büyük tesiri vardı.

Bu akşam 6 saatlik bu operayı izlemek üzere koltuğuma oturduğumda izleyeceğim şey yalnızca bir opera olmayacak.

Aynı vakitte bu operayla birlikte kopan büyük bir gümbürtü içinde bulacağım kendimi.

Belki de protestocuların arasından geçip oturacağım koltuğuma.

Çünkü bu operayla birlikte Almanya’da büyük bir tartışma başladı.

İsrail’in Gazze’de yaptığı katliam buralara da yansıyor

Bugün Bayreuth Festivali’nin 150. yılı kutlanırken, Wagner ailesi ile Hitler arasındaki bu şeytani bağ ve onları birleştiren Yahudi nefreti de tekrar gündeme geldi.

Tabi İsrail’in Gazze’de giriştiği katliamın dünyada büyük bir reaksiyona yol açması, Bayreuth’deki tartışmayı daha da komplike hale getirdi.

Hitler, bu akşam seyredeceğim “Rienzi” için “Hayatımı değiştiren opera” diyordu.

Wagner ise bu operanın, kendi kurduğu bu tiyatro binasında hiçbir vakit oynanmasını istemedi.

Festival idaresi şimdi “Rienzi”yi programına alarak büyük bir meydan okuma yapıyor.

Ne manaya geliyor bu karar?

Gazze katliamının bütün dünyada İsrail’e karşı hisleri tarihî bir reaksiyona çevirdiği bu türlü bir yılda nasıl yorumlanacaktı?

Ölümünden 81 yıl sonra “Hitler’i anma” niyeti mi…

Bugünün Almanya’sında kimsenin aklından bile geçiremeyeceği bir şey bu elbette.

Ama her şey birbirine karışmış durumda.

Wagner ailesinin şaşırtan adımı

Festival idaresinde hala Wagner ailesinin bugünkü jenerasyonu var.

Aile bir yıl evvel herkesi şaşırtan bir şey yaptı.

Almanya’nın en tanınmış hukukçularından ve Yahudi entelektüellerinden biri olan Michel Friedman’a şenlikte bir konuşma yapmayı teklif etti ve o da kabul etti.

Ancak şenliğe kısa mühlet kala idare bu konuşmayı iptal etti.

Daha da berbatı “Bu konuşma ilerde bir diğerine yapabilir” diyerek herkesin kaşlarını kaldıran bir açıklama yaptı.

Ortalık çok karışınca bu sefer kararlarını geri alarak Friedman’ın konuşmasını tekrar programa koydular.

Yine de sular durulmadı.

Festivalin yıllar boyunca en gedikli orkestra yönetmeni Christian Thieliman bu kez orkestrayı yönetmekten çekildiğini açıkladı.

Bayreuth Nazi geçmişi ile yüzleşmeli

Bu olaylar Almanya’da büyük bir tartışmayı başlattı.

Tartışmanın ana fikri şuydu: “Bayreuth Nazi geçmişi ile yüzleşsin…”

Wagner’in tiyatro binası ve meskeninde bulunan arşivinin bir kısmı kamusal kurumlara verildi.

Ama aile üyelerinin özel arşivlerinde daha hayli doküman var ve açıklanmadı.

Şimdi bunların açıklanması da isteniyor.

Peki yüzleşme denilen şeyden ne anlaşılması lazım?

Michel Friedman, “bu, resmî ve birden fazla vakit içi boş “anı kültürü”nden çok daha değerli olan gerçek bir “hatırlama kültürü”dür” diyor.

Bu sebeple Katharina Wagner’in, Richard Wagner’in antisemitizmini ve ailesinin kabahat iştirakini Michel Friedman’ın katılacağı bir aktiflikte tartışma fikri bahadır ve entelektüel açıdan dürüst bir teşebbüstü.

Hitler’in hayaleti hala buralarda mı?

10 yıldır geldiğim Bayreuth harikulâde, hatta ürkütücü derecede büyük bir sembolik ehemmiyete sahip…

Kaldığım otelde bile Hitler’in hayaleti geziyor.

Michel Friedman’ın “kirlenmiş toprak” diye tanımladığı bu yerde, ünlüler, siyasetçiler ve sanatkarlar kameralara gülümseyerek poz verirken; Almanya’nın ve Avrupa’nın birçok yerinde Yahudi sanatkarlar sessiz bir boykottan şikâyet etmektedir.

Birçoğu artık değerli etkinliklere, stantlara ya da şenliklere davet bile edilmiyorlar.

Dediğim üzere bunda İsrail’in katliamlarına duyulan reaksiyonun büyük tesiri var.

Ama Michel Friedman şu soruyu da soruyor

“Beni bu şenlikten dışlamak Filistin halkına nasıl yardım ediyor?”

Ne dersiniz 6 saat tahta koltukta oturmaya bedel mi?

Bu akşam bu koltuklara oturacak. Beşerler bu tartışmalara da tanıklık edecekler.

Okuduğum bir yazıda şöyle bir cümle vardı:

“2026 yazının başındaki bu Alman kültür skandalının yorumunu sadece opera eleştirmenlerine ya da yıllardır Wagner ailesi destanını karanlık bir Netflix dizisi üzere izleyen Bayreuth yorumcularına bırakmamak gerekir.”

Evet bu akşam işte bu türlü karmaşık bir iklimde tarihi bir opera olayına tanıklık edeceğim.

Sizce 6 saat o kuru tahta sandalyelerin üstünde sırtımda deformasyonun üzerine bu kadar ağır bir yüklemek makul bir iş mi olacak….

( ALINTI )