HIV olayları artıyor; “Türkiye tespit etabında bile tıkanıyor, beşerler HIV olumlu olduğunu tesadüfen öğreniyor”

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Pozitif-iz Derneği’nden Önder Bora, 1 Aralık Dünya AIDS Günü vesilesiyle HIV ile yaşayan şahısların tespiti için teşhisin değerine dikkat çekerken, “Türkiye’nin daha birinci basamakta, yani tespit etabında tıkandığını” söyledi.

Verilere nazaran HIV ile yaşayan bireylerin sayısında yıllar içinde artış olduğu görülürken Bora, “2023’te tespit edilen 6000 kişinin tahminen 1000 şahsı kendi isteğiyle gidip test oldu. Beşerler HIV olumlu olduğunu tesadüfen öğreniyor” dedi. Bora, HIV müspet şahısların “ayrımcılığa maruz kaldığını ve damgalandığını” söyleyerek, bu hususun en büyük problemlerden biri olduğuna dikkat çekti. Bora, HIV ve AIDS ortasındaki ayrıma vurgu yaparken, “AIDS, HIV’in tedavi edilmediği noktada, yıllar içerisinde bağışıklığın çökmesi sonucu öteki oluşan enfeksiyonların görüldüğü klinik tablonun ismi. Bu bir evre de değildir” dedi.

1 Aralık Dünya AIDS Günü, 1988’de Dünya Sıhhat Örgütü (WHO) tarafından HIV/AIDS’e karşı farkındalığını artırmak yürütülen gayretlere olan dayanak, iştirak ve iş birliğine global çapta dikkat çekmek hedefiyle kabul edildi. Gün ayrıyeten AIDS nedeniyle hayatını kaybedenleri anmak için belirlendi.

“AIDS, tek başına bir hastalık değildir”

HIV ve AIDS’in çok karıştırıldığını söyleyen Bora, “HIV, virüsün ismi. Bu virüs bedene girdiği vakit bağışıklık sistemi hücrelerini maksat alıyor, onları enfekte ediyor. Şayet tedavi edilmezse bedende vakit içerisinde bağışıklık sistemi çöküyor ve beden kendini başka enfeksiyonlara karşı koruyamaz hale geliyor. Bu duruma gelindiğinde bedende başka enfeksiyonlar, kanserler üzere başka hastalıklar oluşuyor. Bu hastalıkların oluştuğu klinik tabloya AIDS ismi veriliyor. AIDS, tek başına bir hastalık değil, mikrop değil, virüs değil. AIDS, HIV’in tedavi edilmediği noktada, yıllar içerisinde bağışıklığın çökmesi sonucu öteki oluşan enfeksiyonların görüldüğü klinik tablonun ismi. Bu bir evre de değildir. Birtakım beşerler, ‘HIV olumlu bireyler bir gün AIDS olur’ diye düşünüyor. Bu da yanlış. Tedavi alan bireyler, bütün hayatlarını problemsiz, çok sağlıklı bir biçimde sürdürebilir. Zati tedaviye başlanmasının akabinde bir mühlet sonra korunmasız cinsel ilgi yoluyla bulaştırıcılık da ortadan kalkıyor” sözleriyle kavramlar ortasındaki farkı anlattı.

“Test olamadan virüsün varlığı bilinemez”

Test süreçleri hakkında konuşan Bora, aralıklı olarak test yaptırmanın ehemmiyetini vurguladı. Yalancı olumluluk durumlarının da olabildiğini anlatan Bora, şöyle konuştu:

“HIV’in tespit edilebilmesi için öncelikle anti-HIV testi dediğimiz bir testin yapılması gerekiyor. Beşerler genelde internet üzerinden bilgiye ulaşmaya çalıştığı için kendilerindeki farklı komplikasyonları HIV diye düşünebiliyor. HIV de bir enfeksiyon olduğu için öteki enfeksiyonlardaki ortak belirtiler gösterilebiliyor. Münasebetiyle belirtiler üzerinden öteki enfeksiyonlarla çok karıştırılıyor. Bu nedenle belirtilere bakılarak HIV teşhisi konulamıyor. Virüsün varlığını tespit edebilmenin tek yolu ise HIV testi olmaktır. Kimi bireyler enfekte olup hiç belirti vermezken kimileri enfekte olduktan 2 hafta sonra grip üzere geçirebilir. Bu kişi ne olduğunu fark etmeyebilir. Bu nedenle test olmak çok kıymetli, test olmadan virüsün varlığı bilinemez. Rutin testler yaptırmak ve hiç test olmamış şahısların gidip kesinlikle test yaptırmasında yarar var. Tespit edilebilirse tedavisi var lakin tespit edilemezse sonuçları makus olabilir.

HIV testi oldunuz diyelim, bu testler antikor ve antijen testleridir. Testler HIV’e karşı bedenin savunma düzeneği geliştirip geliştirmediğine bakar. Testlerin yapıldığı günler de çok değerli. Testin riskli temastan en az 14 gün sonra yapılması gerekmektedir. Şayet bu test negatif gelirse bu testin 45. günde tekrarlanması gerekir. Son yapılan test de negatif gelirse o şahısta HIV yok demektir. Birinci testin olumlu gelmesi de tek başına kâfi değildir. Bu testler çok hassas testler olduğu için tekrarlanması ve doğrulama testine gönderilmesi gerekmektedir. Bu noktada doğrulamadan gelecek test sonucu kıymetlidir. İki test sonucunun da olumlu geldiği bir senaryoda doğrulama sonucu negatif gelirse kişi negatiftir.

Çok partnerli cinsel hayatı olan, bilhassa korunmasız cinsel alakaya giren bireylerin muhakkak aralıklarda HIV ve cinsel yollarla bulaşabilen hastalıklar konusunda test olması gerekir. Bu çiftler için de çok değerli bir gereklilik. Siz tek eşli olabilirsiniz lakin partneriniz öncesinde çok eşli olmuş yahut farklı bireylerle cinsel münasebete girmiş olabilir. Bu da bir risk oluşturabilir.”

“HIV toplumsal ortamlarda bulaşabilen bir virüs değil”

HIV’in toplumsal ortamlarda bulaşamadığını lisana getiren Bora, “Yani hava yoluyla, biriyle, konuşmakla, birebir odada olmakla, tıpkı bardağı kullanmakla, tıpkı çatal bıçağı kullanmakla yahut yüzeylerden, birebir tuvaleti kullanmak, birebir yatakhaneyi kullanmak, sarılmak, bu biçimde esasen bulaşan bir virüs değil, mümkün değil zira kanda ve beden sıvılarında bulunuyor dedik ya virüs, bu kan ve beden sıvıları beden dışına çıktığı andan itibaren havayla temas edince ölçüsüne bağlı olarak saniyeler içinde yok olur. Hasebiyle yüzeyden de bulaşma olmaz. Aslında korunma yollarını biliyorsak korkmamıza hiç gerek yok” diye konuştu. 

“Anonim test merkezlerinde rastgele bir kimlik bilgisi verilmiyor”

Anonim testlerin şahısların damgalanma kaygıları dikkate alındığında çok kıymetli olduğunu vurgulayan Bora, “Bu testleri sıhhat kurumunda yaptırdığınız vakit doğal olarak e-nabızınıza işliyor. Kişi rastgele bir şeyden şüphelenmiş olabilir. Bu genç bir arkadaşınız olabilir, ailesi e-nabızına ulaşıyor olabilir, partneri olan bir kişi olabilir, eşi olan bir kişi olabilir yahut rastgele diğer bir sebepten dolayı. Mesela sıhhat bilgilerimiz e-nabız ve Medula sistemi üzerinden tabipler, işyeri tabipleri ve eczacılar tarafından görülmekte. Münasebetiyle bireyler ‘acaba müspet çıkar mıyım?’ dehşetiyle sıhhat kuruluşlarında test olmaktan çekiniyorlar. Fakat anonim test merkezlerinde rastgele bir kimlik bilgisi verilmediği için kişi en azından test olup içini rahatlatabiliyor.

Varsa esasen bir sıhhat kurumuna gidiyor. O başka bir şey fakat yoksa rahatlıkla hayatına devam edebiliyor gerilim yapmadan. Karşısına çıkmayacağını biliyor. Anonim test merkezleri, maalesef Türkiye’de çok az, 7 tane; İstanbul’da ise Beşiktaş Belediyesi ve Şişli Belediyesi olmak üzere 2 tane var” dedi.

UNAIDS’in “95-95-95” programından bahseden Bora, Birleşmiş Milletler’in HIV/AIDS konusundaki amaçlarını ve Türkiye’nin durumunu şöyle anlattı:

“Bu, birinci basamakta ülkeler, kampanyalar yaparak dünyada HIV’in yayılmasını önlemeyi hedefliyorlar.

Ülkelerin kampanyalar yaparak toplumdaki bireyleri teste yönlendirmeleri, böylece durumunu bilmeyen şahısların yüzde 95’inin teşhis alması hedefleniyor. O yüzden 95-95-95 deniyor. Birinci basamakta teşhis çok kıymetli. Toplumun yüzde 95’ine teşhis koymayı hedefliyorlar. İkinci basamakta teşhis alan şahısların yüzde 95’inin tedaviye başlaması hedefleniyor. Artık diyebilirsiniz ki kişi aslında masraf tedaviye. Bizim ülkemiz için bir manada bu türlü, evet ama şöyle bir şey de var, mesela tedavinin önünde birtakım mahzurlar var. Bunlar kişinin sıhhat sisteminde olmamasından kaynaklanıyor.

Yani çalışan biri ise SGK’lı oluyor. Çalışmayan biri ise GSS diye bir sistem var Türkiye’de, ismi da Genel Sıhhat Sigortası. Aslında 18 yaşını geçmiş, çalışan ve üniversite öğrencisi değilse herkesi devlet bu sisteme sokuyor. Yalnız şöyle bir şey var, hiç kimseye artık sen GSS’lisin diye bildirim gelmiyor. Kişi bilmiyor ve her ay ödenmesi gereken primler var. Kişi bilmediği için bu primleri ödemiyor, bu primler birikiyor ve üzerine bir de faizler biniyor.

Düşünün 18 yaşında GSS sistemine alınmış biri durumdan hiç haberdar değil. 25 yaşına geliyor, rastgele bir şey için hastaneye gidiyor. Diyorlar ki biz size bir şey yapamayacağız. Neden? Zira sizin GSS’de birikmiş prim borcunuz var. 20 bin lira, 30 bin lira üzere. Mesela prim borcu ödenmemesi buna bir neden.

BAĞ-KUR primi borcu olması yahut bir sıhhat garantisi altında olmaması tedaviye başlamakta bir mahzur. Bir de bunu bütün dünyaya yayarsak, çok az gelişmiş ülkelerde maddi imkansızlıklar nedeniyle olamıyor bu tedavi imkanları.

Burada deniyor ki her şey standart edilmeli. Teşhis alan bireylerin yüzde 95’i tedaviye başlayabilmeli. Yüzde 95 ise tedavisini devam ettirebilmesi. Yani kişinin tedaviye bağlı kalması yeniden biraz evvel bahsettiğimiz nedenlerle, ekonomik nedenlerle tedavinin bir yerde kesilmemesi. Örneğin kişi çalışan biri olabilir, işinden ayrılır ve GSS sistemine düşer otomatik olarak lakin tekrar primini ödeyemezse yeniden ilaçlarını alamaz üzere birçok neden olabilir. 

Çünkü tedaviye devam edip viral yükün baskılanması hedefleniyor. Üçüncü 95 tedaviye devam eden şahıslarda viral yükün baskılanması zira bu halde korunmasız cinsel alaka yoluyla bulaş ortadan kalkıyor. Bir de dördüncü 95’imiz var, o da stigma olmadan, yani hiçbir önyargı olmadan HIV olumlu şahısların de negatif şahıslarla birebir halde hayatlarını ruh sıhhatlerinin yerinde devam ettirebilmeleri. O daha toplumsal 95 üzere, toplumsal bir amaç üzere.

Şimdi Türkiye’de biz neredeyiz diye sorarsanız birinci basamakta tıkanıyoruz. Daha tespitte gidiyor yani. Orada sorunumuz büyük. HIV takibi yapan tabipler mükemmeller, son derece bilgililer. Üçüncü 95’te de çok uygunuz. Hiçbir sorun yok. Tedavisi devam eden bireylerin viral yükü baskılanıyor.”

HIV müspet şahısların uğradığı ayrımcılıklar hakkında konuşan Bora, “Bunun sebebi aslında HIV’in nasıl bulaşmadığını bilmiyoruz toplum olarak. Bizim başımızda bir şey var, cinsel bağlantıyla bulaşabilir, kan yoluyla bulaşabilir. Evet lakin beşerler korkuyor, yanımda HIV’li bir kişi olursa, arkadaşım bana gelse, ben sıra arkadaşı olsam, tıpkı konutta yaşasak bulaş olur mu? Hayır bulaş olmaz. Dünya üzerinde yüzlerce bakteri, virüs, tahminen binlerce var ve biz bunlardan birini rastgele birinden tıpkı otobüste olmakla alabiliriz ancak HIV edinemeyiz” dedi.

HIV müspet bireylerin karşılaştıkları ayrımcılıklara değinen Bora şöyle konuştu: 

“Bir yandan da bu stigmaların önüne geçmekle uğraşmaktayız. Zira bu stigmalar olmazsa HIV müspet şahısların sıhhat açısından hiçbir meseleleri yok. Herkesle birebir ömrü yaşıyorlar. Herkesle tıpkı sıhhat sorunlarını yaşıyorlar. Mevsimsel olarak grip olabilirler. Fakat HIV açısından bir sorun yaşamıyorlar. En büyük sorun damgalanma ve ayrımcılık. Bu bir insan hakkı. Herkes üzere o da okula gidebilir, yurtta kalabilir, yaşlı bakım meskenine alınması lazım, işe girebilir. Rahatlıkla işe girebilmeli. İş yerinden sanki beni işe almayacaklar mı? Beni işten atacaklar mı? Ameliyatımı bir doktor yapmayacak mı? Gibi tasalar yaşamamalı.

Örneğin ameliyat olacak. Bu zevkine de olabilir, keyfi içinde olabilir, bir gereklilik de olabilir. Kimi cerrahlar HIV olumlu şahısları ameliyat etmek istemiyorlar.

Ya da bunu bir fırsat bilip 3 katı fiyat istiyorlar. Mesela yaşlı bakım meskenlerine HIV olumlu bireyler kabul edilmiyorlar. Bu süreçte. Bizim kanunlarımızda HIV ile alakalı farklı bir düzenleme yok. Bulaşıcı hastalıklar kapsamında geçiyor. Lakin her bulaşıcı hastalıkla tıpkı değil. Münasebetiyle HIV’in öbür bir noktada ele alınması lazım. Türkiye’de 41 bin kişi var HIV ile yaşayan resmi olarak. O 41 bin kişinin hayatını gerçek manada etkiliyor.” 

Duyarlılık oluşturma ve hak haberciliğinin kıymetine değinen Bora, geçtiğimiz hafta İzmir’de AIDS nedeniyle hayatını kaybeden 13 yaşındaki çocuk hakkında konuştu. Bora, olayda basının yanlış yansıtmaları nedeniyle kaygı yarattığını şu kelamlarıyla açıkladı:

Bu İzmir’de 13 yaşındaki çocuğun AIDS nedeniyle ölmesi sonrasında beni çocuğu olan bütün danışanlarım aradı. Zira o denli bir haberler çıktı ki evvel cinsel tacize uğradı dediler. Gerisinden istismar konusu konuşuldu. Gerisinden istismar yok dendi.

Bir de babanın müspet olduğu açıklandı. İşler o kadar çok karıştı ki. İstismar varsa nasıl oldu? İstismar varsa tedavi alan birinden nasıl oldu? Üzere sorular soruldu

Onun dışında istismar yoksa baba olumlu birebir konutta nasıl bulaştı üzere sorular. Sanki hani bir şey mi var bulaş yollarında? Bulaşabiliyor mu diye insanları korkuttu. Gerçek datalara gerçek hakikat bilgilere ulaşmadan haberler yapıldı. Bu çok panik yarattı alışılmış ki insanlarda.  Şu an için bildiğimiz maalesef o çocuğumuz AIDS’ten vefat etti lakin o çocuğa  virüs nasıl bulaştı, ne oldu bunu hiçbirimiz bilmiyoruz. Yani burada babayı da günah keçisi yapamayız. İşin özü habercilerin, sizlerin yaptığı haberlerin niteliği ve lisanı kestirim ettiğinizden çok daha değerli.” 

Türkiye’deki olay sayılarına değinen Bora, “Yıllık ortalama olay oranı 2500 civarındaydı. Daha evvelki sene 3500 civarındaydı. 2023 dataları ise 6000 kişi olarak açıklandı. 2024’ü şimdi bilmiyoruz. 6000 teşhis alan bireyler.  Tabii testin ehemmiyeti de burada ortaya çıkıyor aslında. Tahminen bunun 5 katı, 3 katı insan şu anda HIV ile enfekte olduğunu bilmiyor.

Şunu da söyleyeyim o vakit. Türkiye’de bu kadar kişi nasıl tespit ediliyor? Örnek veriyorum 6000 kişi. 6000 kişinin tahminen 1000 şahsı kendi isteğiyle gidip test olmuştur.

Bu örnek bu sayıları farazi natürel ki. Diyelim ki 1000 kişi kendi isteğiyle gitti. Geri kalan 5000 kişi ya evlilik öncesi testlerde ya hamilelikte ya rastgele bir operasyon öncesinde tespit ediliyor. Yani beşerler tesadüf yapıtı öğreniyorlar, sıkıntı burada zaten” dedi. 

“PrEP ilaçlarını geri ödeme kapsamına almak zorundayız”

HIV negatif şahısların cinsel alaka öncesinde kullanabildiği ve bulaşıyı önleyen PrEP ilaçları hakkında konuşan Bora, ilaçlara erişmin güç olduğunu ve geri ödeme kapsamına alınması gerektiğini belirtti. Bora’nın açıklaması şöyle:

“Sadece korunma usulü bakın kondom değil. Mesela HIV negatif bireylerin kullanabileceği ve bu ilacı kullanırken de korunmasız cinsel bağlantı yaşansa bile HIV bulaşının olmayacağı ilaçlar var.

Orijinal ismi PrEP, Türkiye’ye temas öncesi profilaksi olarak geçildi. Bu ilaç olağanda HIV ile yaşayan şahısların, hani biraz evvel bahsettim ya 10 bin ilaç olabiliyor diye o kullandıkları iki ilaçtan bir tanesi. Virüsün bedene girse bile enfekte olmasını engelliyor çünkü ilaç içmiş oluyorsunuz ve virüs bedene girince hücrenize ulaşamıyor ve sizi enfekte edemiyor. Artık bu ilaç olarak var, alışılmış ki var lakin geri ödeme kapsamında değil. Bir aylık ilaç 4500 lira civarında.

Kişiler bunu kendi parasını verip alabilir fakat herkesin buna maddi imkanı yok. Yani bunun geri ödeme kapsamına alınması çok değerli. Bakın bu bir fantezi değil.

Dünyanın 35 ülkesinden 150 iştirakçinin katıldığı, STK’ların katıldığı bir toplantıdaydım. Dünya üzerinde birçok ülke, bu ilacı geri ödeme kapsamında sağlıyor. Sahiden çok üzüldüm.

Adını duymadığımız ülkelerde, Afrika’da, orada, burada temas öncesi profilaksi kullanılıyor. Bunu yapmak zorundayız. Bu ilaçları geri ödeme kapsamına almak zorundayız.”

Toplumun HIV/AIDS konusunda bilgilendirmenin çok kıymetli olduğunu söyleyen Bora, “Covid-19 devrinde ne oldu? Afişler asıldı, bazen görüyoruz birtakım yerlerde hala duruyor o afişler kaldırılmadı. Her yerde bize virüs, Covid-19 nasıl bulaşır, nasıl tedbir alırız, ne yaparız öğretildi kamu spotlarıyla. 

Bunu kim yaptı? Sağlık Bakanlığı yaptı. Peki bugüne kadar bu ülkede hiç HIV hakkında bir kamu spotu yapıldı mı? Ben açıkçası rastlamıyorum. Topluma bir virüsü, bir enfeksiyonu, bir pandemiyi her tarafıyla anlatmazsanız o toplumdan ne yapmasını bekliyorsunuz?” diye konuştu.