Avukat Demirkale yanıtladı: Çocuk istismarı nedir, yasalar ne diyor, uygulamada ne tıp eksiklikler var, neler yapılmalı?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Volkan Kahyalar

Çocuk istismarı, toplumun ne yazık ki bir türlü kapanmayan ve kapanmasını en çok istediğimiz yaralarından biri haline geldi. Her geçen gün artan hadiseler ve bu hadiselere gösterilen reaksiyonlar, medyanın da bu sorunu daha yakından ele almasına neden oluyor. Fakat, böylesine hassas bir bahsin işlenişi büyük bir sorumluluk ve itina gerektiriyor. “Çocuk istismarı nedir?”, “Çocukların hakları nasıl korunur?”, “Hukuk bu bahiste nasıl devreye girer?” üzere kritik soruların cevaplarını bulmak için Avukat Ayşenur Demirkale ile bir konuştuk. 

Avukat Ayşenur Demirkale, çocuk istismarının sadece fizikî şiddetle hudutlu olmadığını, ruhsal ve ekonomik boyutlarının da en az öbürleri kadar yıkıcı olduğunu vurguladı. İstismarın, sanıldığından çok daha derin ve çok istikametli bir toplumsal sorun olduğunu belirten Demirkale, bu mevzuda en kritik noktanın toplumsal farkındalığın artırılması olduğunu tabir etti. Dünya Sıhhat Örgütü’nün tarifine dayanarak, toplumun her kesitinin çocuk istismarı konusunda bilinçlenmesi gerektiğini vurgulayan Demirkale, Yargıtay kararlarında her olayın özgün bir formda ele alındığını ve ceza maddelerinin çocukların korunmasındaki hayati rolünü de ekledi. 

Ayşenur Demirkale

“Farklı disiplinlerle bir ortada tartışılması gereken bir mevzudur çocuk istismarı”

– Son günlerde medya aracılığıyla çocuk istismarları ve çocuk cinayetleri üzerine olaylara şahit oluyoruz. Kamuoyunda da bu bahis bağlamında muhakkak tanımlar yapılıyor. Bu tanımlar sonucunda de herkes bir halde belli hususlara yorumlar yapmaya başladı. Ancak bunun hangisi yanlışsız, hangisi yanlış? Bu noktada çocuk istismarının hukuken nasıl tanımlanıyor?

Şunu kabul etmek lazım: Kamuoyunda sansasyonel birtakım olaylar gündeme geldiğinde tartışılan bir bahistir çocuk istismarı. Fakat biz şayet bütünlüklü bir siyaset ile birlikte bu meseleleri çözmek istiyorsak ve kamuoyunun dikkatini de bu alandaki çalışmalara ağırlaştırmak istiyorsak, sıklıkla istismar meydana gelmeksizin dahi bu mevzuları tartışmamız kıymet taşımakta. Çok farklı disiplinlerle bir ortada tartışılması gereken bir husustur çocuk istismarı konusu.

Dünya Sıhhat Örgütü’nün bir tarifi var: “Çocuğun sıhhatini, fiziki ve ruhsal gelişimini olumsuz etkileyen, bilerek ya da bilmeyerek bir yetişkin çocuğun içinde yaşadığı toplum, devlet tarafından yapılabilen hareketlerdir” halinde tanımlıyor.

Burada bilerek ve isteyerek yahut rastgele bir halde bilmeyerek de çocuğun ziyana uğradığı haller istismar olarak değerlendirilmekte. Yargıtay kararlarında da çocuk istismarı her hadiseye has olarak tanımlanmakta. Fakat temel prestijiyle bu tarif üzerinden şekillenmekte.

“Fiziksel, ruhsal ve ekonomik istismar olarak alt başlıklara ayrılıyor”

Çocukların istismarı fizikî, ruhsal ve ekonomik istismar olarak alt başlıklara ayrılmış vaziyette. Ancak algımız prestijiyle genel olarak çocuk istismarı denildiğinde fizikî kaba şiddet ve çocuk cinsel istismarı geliyor. Öbür istismarlarıyla bir bütünlüklü olarak bu mevzuyu kıymetlendirmek lazım. İşin gerçeği bunların ortasında çok kesin sonları da her vakit mümkün olamamakta. Birçok olayda bu istismar tipleri iç içe. O nedenle evet farklı.

“Bilerek ve isteyerek bir ziyan kelam mevzusuysa, hata tipinin ağırlaştırılmış halinden cezalandırma gerçekleştirilir”

Özellikle son yıllardaki teknolojideki gelişmeler yahut insan bağlantılarındaki farklılaşmalarla birlikte değerlendirildiğinde istismar cinslerinde de farklılık oluşmakta. Fakat bütün bunların tamamını çocuk istismarı başlığı altında kıymetlendirmek yanlış olmayacaktır. Hukukî manada baktığımızda bilerek, isteyerek çocuğa verilen ziyanlar yahut ihmal yoluyla çocuğa verilen ziyanların tamamı ceza kanunlarında yaptırıma bağlanmakta. Şayet bilerek ve isteyerek yani istismar olarak isimlendirdiğimiz bir ziyan kelam hususuysa, bu takdirde ceza kanunlarında var olan hata tipinin ağırlaştırılmış halinden cezalandırma gerçekleştirilir. Örneğin yaralama, öldürme üzere hareketler çocuğa karşı işlenmişse o fiile ceza kanundaki yaptırımı ağırlaştırılmış halde karar kurulur.

İhmal hallerinde de ihmale neden olan bireylerle ilgili soruşturma süreçleri gerçekleştirilir ve onlar da Türk Ceza Kanunu’nda yaptırıma bağlanmıştır ancak taksirle bedellendirilen bir kavramdır. Dikkat ve itina yükümlülüğüne terslik çerçevesinde öngörülemeyecek sonuçların meydana gelmesi olarak söz etmek mümkündür. Burada taksirle bir cezai sonuçtan bahsedebilmek için de hata olarak düzenlenmiş olması koşulu gerekmekte fakat ceza kanununda yer alan bir karar nedeniyle bu mevzudaki fail olarak isimlendirdiğimiz şahıslara ceza verilmemesi yoluna da gidilebilir.

Meydana gelen sonuç, işlenen fiilden daha ağır acı ve kedere neden olmuşsa, ceza verilmesi yoluna gidilmeyebilir. Örneğin camın açık kalıp paklık yaparken çocuğun oradan sarkıp düşüp ölmesi halleri yahut yaralanması üzere eylemliliklerde daha farklı bir süreç işlenmekte. Zira burada kasıt çocuğa ziyan verme kastı değil. Kendi dikkatsizlik ve tedbirsizlik ile bu bahsin kıymetlendirilmesi mümkün olmakta.

“İhmal, istismar mağduru çocuklar, kabahat mağduru çocuklar ve suça sürüklenen çocuklar açısından aslolan kesinlikle korunma gereksinimlerine itina göstermek olmalı”

– Bu noktada çocuk istismarı davalarında dava süreçleri nasıl işliyor? Başvuran bireyler hangi süreçlerden geçiyor?

Şimdi Çocuk Koruma Kanunu ismini verdiğimiz bir kanun var ve o kanun çerçevesinde çocuklar iki başlık altında tanımlanıyor. Birisi korunma gereksinimi olan çocuk. Burada korunma gereksinimi olan çocuk çerçevesinde ihmal ve istismar edilen çocuklarla kabahat mağduru çocukları birlikte pahalandırmak lazım. Bir oburu de suça sürüklenen çocuk olarak isimlendirdiğimiz ceza kanunlarındaki fiillerle ilişkilendirilen çocuklar. Korunma muhtaçlığı olan çocuk, yani ister ihmal ve istismar edilen çocuk olsun ister hata mağduru olan çocuk olsun, bu çocuklarla ilgili süreçlerin tamamında maddelerde onların desteklenmesine dönük birtakım düzenlemeler kelam konusu. Mesela hata mağduru çocukların kesinlikle bir avukat yardımından faydalanması, beyanlarının alınması süreçlerinde ses, manzara kaydı yapılması, cinsel kabahat işlenmesi halinde buradaki beyanların ve birinci muayenenin Çocuk İzlem Merkezi ismi verilen alanlarda yapılması. Duruşmalarda, duruşma süreçlerinde travmaların önüne geçmek ismine isimli görüşme odası verilen uygulamaların kullanılması. Davalara katılma hakkı. Kanıt toplama hakkı. Kendisini vekil aracılığıyla temsil ettirme. Şüpheliler, sanık ebeveynleri yahut bakımından sorumlu olan bireyler ise bunlara temsiline dönük öteki bireylerin kayyım atanması üzere süreçlerin işlenmesi yahut meydana gelen yargılama sonucunda ortaya çıkan kararlara itiraz etme hakkı üzere birtakım hakları bulunmakta. Üstelik ayırt etme gücüne sahip çocukların kendi başlarına vekaletname çıkarma hakları da bulunmakta. Fakat şunu söz etmek gerekir: İhmal, istismar mağduru çocuklar, cürüm mağduru çocuklar ve suça sürüklenen çocuklar açısından aslolan kesinlikle korunma gereksinimlerine itina göstermek olmalı.

Bizim maddelerimizde bu çocuklarla ilgili süreçlerin kesinlikle aile ve toplumsal hizmetlere de bildirilmesi ve oranında bir kontrol gerçekleştirilmesine dair düzenlemeler olmakla birlikte, eksik kalan mevzulardan birisi. Bilhassa suça sürüklenen çocuklar bu hususta son derece ihmal edilir. Karar katılaşıncaya kadar çocukların korunmasına dair düzenlemelerin uygulanmasına dair eksiklikler kelam konusu olmakta. Ancak korunma gereksinimi olan çocuklarda da, suça sürüklenen çocuklarda da korunma gereksinimi kesinlikle birinci elden kıymetlendirilmesi gereken mevzular. Yasal mevzuatta bunlar son derece detaylı olarak düzenlenmiş vaziyette. Temel prestijiyle kabul etmek gerekir ki korunma sürecindeki eksiklikler, adalet sistemi içerisine girdikten sonraki korunma sürecindeki biraz uygulamadan kaynaklanan eksiklikler.

“Yeter ki birileri uygulamak istesin…”

– Pekala çocuk istismarında milletlerarası mutabakatların türel tesirleri ne biçimde?

Uluslararası kontratlar genel bir çatıyı belirler ve iç hukuktaki düzenlemelerin de buna uygun olarak yapılması gerekir. 2005 yılında Avrupa Birliği’ne ahenk kanunları çerçevesinde Çocuk Koruma Kanunu ismini verdiğimiz yasal mevzuat gerçekleştirildi. Aynı zamanda Ceza Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu birtakım değişiklikler oldu. Çocuk lehine olarak söz edebileceğimiz memleketler arası kontratlarda çocuğa ait düzenlemelerin başlıcası olan Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Kontratında “ekonomik, toplumsal, kültürel haklara ait her türlü imkanın çocuklara sağlanması için devletler elinden geleni yapması gerektiğini” söyler. İç hukuk mevzuatı da buna uygun hale getirilmek zorundadır ve getirilmeye de çalışılmaktadır. Örneğin çocuk mahkemelerinin kurulması, çocuklarla ilgili toplumsal inceleme raporu hazırlanması, tutuklamanın son deva olması yahut onarıcı adalet sisteminin tartışılması memleketler arası mukaveleler çerçevesinde gerçekleştirilmekte. Eksiklikleri olmakla birlikte ahenk kanunları bir bütün olarak bakıldığında ana unsurların tamamının memleketler arası kontratlarda olduğunu kabul etmek gerekir. Aslında şunu söylemek yanlış olmayacak: Kâfi ki birileri uygulamak istesin. Çocuk Müdafaa Kanunu’nun temel prensipleri ve memleketler arası mukaveleler, çocukların korunmasına dair düzenlemenin asıllarını belirlemekte. Uygulama noktasındaki kararlılıktır değerli olan.

– Öteki prosedür ve maddelerde olduğu üzere.

Evet evet. 

Fotoğraf: Serra Akcan / csgorselarsiv.org

Medyanın rolü nedir?

– Medya çalışanlarının yaptığı birtakım haberler var ve bu haberlere bazen tırnak içerisinde tasvip etmeyeceğimiz, onaylayacağımız manşetler atıyorlar. Bunlar hukuksal süreci etkiliyor mu ya da etkiliyorsa nasıl etkiliyor?

Bu alandaki çocukla ilgili çalışanların yahut çocuk haberciliğini gerçekleştirenlerin dikkat etmesi gereken en değerli kural saklılık. Çocukların tanınmasına, kimlik bilgilerinin ortaya çıkmasına neden olacak hiçbir haber lisanının kullanılmaması gerekir. Artık medyanın çocuk haberciliğinde, çocuk istismarının ortaya çıkmasında yahut sürecin takibindeki rolü kıymetli sahiden. Lakin burada basın özgürlüğü, halkın haber alma hakkı yahut çocuğun korunmasının bir istikrar içerisinde yürütülmesi gerekir ve çocuğun korunması da öne çıkmak zorundadır.

“Yetişkinlik vakitlerinde kimlik değiştirmek zorunda kalan çocuklar var”

Özellikle son yıllarda insanların adalet sistemi içerisinde yaşadıkları problemler toplumsal medyada da adalet arayışına neden olmakta. İşte basın da bu çerçevede bir rol üstlenmekte. Lakin bundan çocuklar da etkilenmekte. Artık bir kısmının güzel niyetle yapıldığını kabul etmek gerekir. Yani burada yeterli niyetle sıkıntıların çözülmesi, failin yakalanması yahut bir biçimde sonuca ulaşmak ismine yapılan bir haber lisanı yahut bir toplumsal medya paylaşımının uzun vadede çocuklar üzerinde sakıncaları olabileceğini yahut anlık da olsa fark etmez, bunu kabul etmek lazım. Yetişkinlik vakitlerinde kimlik değiştirmek zorunda kalan çocuklar var. Zira o devirlerde yaşanılan mağduriyetler nedeniyle ilerleyen ömürde hayatlarına devam etmekte zorlanabilmektedirler.

“Çocuğun teşhiri, sonraki ömrünü yürütürken çeşitli düşüncelere neden olacak sonuçlar ortaya çıkarabiliyor”

Kanunlarda da çocukluk periyodundaki kabahat mağduru ve cürüm faili olmasına ait korunmasına dair düzenlemeler kelam konusu. İşte basın kanunundaki düzenleme, RTÜK yasasında da emsal bir karar var. Keza isimli sicil kayıtları batındır. Örneğin 18 yaşın altındaki çocukların çocuk yargılamaları kapalıdır. Lakin toplumda infial uyandıran, cürüm mağduru yahut kabahat faili olan çocuklarla ilgili haber lisanında maalesef biraz kamuoyunun ilgisini çekecek formda acı sözlerle sorun lisana getirilmektedir. Ancak çok az haber lisanında hadisedeki bireylerin sorgulamasına, gerçek sorumluluğun düşünülmesine neden olacak tabirler kullanılmakta. 10 yaşındaki bir çocuğun 300 tane cürüm kaydı varsa, “suç makinesi” , “bu çocuk iflah” olmaz üzere bir haber başlığıyla sunmak yerine, “10 yaşındaki bir çocuğun nasıl 300 tane kabahat kaydı var” sorusunu sordurmaktır değerli olan. Zira evet 12 yaşın altındaki çocukların ceza kovuşturması yoktur. Yani bir yargılamanın öznesi olamazlar. Ancak bu çocuklarla ilgili müdafaa sistemleri var. Sorunu yalnızca ailelerin üzerine atmak yahut çocuğun bunu alışkanlık haline getirmesi üzere genel yargılarla pahalandırmak son derece ziyan verici sonuçlar doğuracaktır. Keza mağdur çocuklarla ilgili olarak da çocuğun korunmasına dönük bir haber yapıldığı tabir edilirken dahi aslında o çocuğun teşhiri, sonraki ömrünü yürütmesi noktasında çeşitli kahırlara neden olacak sonuçlar ortaya çıkabilmekte. 

“Bu süreci izleyen, dinleyen, duyan ve tanıklık eden tüm çocuklar misal mağduriyetleri yaşıyor”

Habercilik lisanı değerlidir. Toplumsal medya paylaşımlarında da bu bahiste son derece ihtimamlı olmak gerekir. Aslolan her vakit çocuğun kimlik bilgilerinin korunması olmalıdır. Son hadise ile birlikte kıymetlendirecek olursak, ölen bir çocukla ilgili habercilik yapılırken yahut o bahisle ilgili tartışmalar yürütülürken -ki bir ceza soruşturmasına dair çok az kişinin bilgisi olduğunu düşünerek- o tartışmaların daima soru işareti ile izlenmesi gerektiğini düşünüyorum. Bir kısmının da palavra yanlış bilgilerle yapıldığı üzere bir kanaate kavuşuyoruz sonrasındaki açıklamalarla birlikte değerlendirildiğinde. Ancak maalesef örneğin o mezarı ziyaret eden çocuklarla ilgili manzaralar televizyonda ve basında yayınlanabiliyor. Bu süreci izleyen, dinleyen, duyan ve tanıklık eden tüm çocukların da benzeri mağduriyetleri yaşadığını kabul etmemiz gerekir. Saklılık temel kuraldır. 

– Toplumsal medyadan bahsettiniz. Ben oradan devam etmek istiyorum. Dijital ortamda türel açıdan çocukların maruz kaldığı istismar tipleri neler?

TÜİK bilgilerine nazaran Türkiye’de bireylerin internet kullanımı yüzde 87 üzere bir sayıya ulaştığından, hane halkında da yüzde 95 internet kullanımı olduğundan bahsediliyor. İnternet kullanımının bu kadar yaygın olması evet bir yanıyla olumluluktur. Eğitime katkı sağlar, marifet gelişimine neden olur vesaire… Lakin bunun yanında çok vakit harcamak yahut oradaki dünyanın içerisinde yaşamak, yaşına uygun olmayan içeriklerle muhatap olmak, dolandırıcılığa maruz kalmak üzere istismara açık tehlikeleri de içerisinde barındırmakta.

“Çocukların reklam materyali olarak kullanılması engellenmeli ve müdahale edilmelidir”

Çocuğun şahsen kullanımından kaynaklı tehlikelerin yanında, ebeveynlerin çocuklarına risk oluşturabilecek yahut çocukların ziyanına neden olabilecek toplumsal medya paylaşımlarının olduğunu ve bunların da denetlenmesi gerektiğini söz etmek yanlış olmayacaktır. Çocuklarının çok fazla fotoğraflarının, görüntülerinin paylaşılması, reklam materyali olarak kullanılması üzere hareketlilikler de kesinlikle engellenmeli ve müdahale edilmelidir.

“Sanal alemdeki cinsel şiddet, bu alanda özel bir çalışmayı gerektiriyor”

Bunun yanında akran şiddetinin en ağır yaşandığı alanlardan birisidir toplumsal medya. Çocukların hukuk okuryazarlığının yanında dijital okuryazarlığı da bilmesi gerekiyor. Çocuk oyunları, çocukların girmiş oldukları eğitim siteleri vesairenin tertipli olarak denetim edilmesi gerekiyor. Bunun yanında dijital ortamda işlenen şiddet çeşitleri de farklılaşıyor ve ceza kanunları da bunlara yetişme noktasında çok sonlu sonuçlara ulaşabiliyor. Özel bir çalışma gerektiriyor. Maalesef sanal alemdeki cinsel şiddet en azından bu alanda özel bir çalışmayı gerektiriyor. Örneğin oyun karakterinin çalınması nitelikli dolandırıcılık olarak söz edilebilir. Lakin temas içermeyen cinsel davranış cinsel taciz olarak söz ediliyor. Bunun yanında cinsel hedefler için çocukların teşvik edilmesine dair bir düzenleme ceza kanunlarında karşılık bulmuyor. Burada herhalde temel üzerinde durulması gereken hususlardan birisi, tahminen de tüm dünyanın temel sorunu şu: Teknoloji, toplumsal gelişmeden süratli ilerliyor ve buna yetişme noktasında da son derece muhafazakâr bir alan olan hukukun daha eksik ve yetersiz kalıyor. Bu alanda çok daha ağır bir çalışma yapmak ehemmiyet taşımakta.

“Çocuk Hakları Mukavelesi en fazla üye ülkenin imzaladığı lakin en çok ihlal edilen sözleşme”

– Çocuk istismarı hadiselerinde toplumsal bir sessizlik var ve bunu kırmak için hangi türel düzenlemeler olmalı?

Çocuk istismarı tüm dünyada çok önemli bir sorun. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Mukavelesi en fazla üye ülkenin imzaladığı kontrat ancak en çok ihlal edilen de bir mukavele birebir vakitte. Çeşitli nedenleri var elbette: yoksulluk, savaş, göç, iklim meseleleri… Bunlar çocuk istismarını artıran nedenler. Fakat bu problemlerin en az seviyede hissedildiği bölgelerde, ülkelerde de çocuk istismarı kelam konusu.

“Eğitilmesi, değiştirilmesi, öğretilmesi gereken kişi yetişkinlerdir”

İstismarın büyük oranda gücün kullanılmasıyla alakalı olduğunu kabul etmek gerekir. Ve temel kural: Çocuk istismarında sorumluluk her vakit yetişkindedir. Eğitilmesi, değiştirilmesi, öğretilmesi gereken kişi yetişkinlerdir. Elbette çocuklar da birtakım korunma tedbirlerini bilmeli, en azından bedenini tanımalı, kendisinin rastgele bir halde rahatsız olduğu bir davranışa maruz kaldığında yardım isteyebileceği bir yetişkin olduğu konusunda bilgi sahibi olmalı.

“Fail herkes olabilir”

Yardım dayanak çizgilerinin son derece yaygın bir biçimde çocukların ulaşılabilir alanlarında olması gerekir. Örneğin, yardım takviye çizgilerinin çocuk oyunlarının kesinlikle bir kenarında köşesinde yer alması gerekir. Bugün prestijiyle, örneğin Alo 183 yahut 155 112 üzere yardım dayanak sınırlarının çocukların bilgisi ve görgüsüne hitap edecek halde bulundukları her alanda ulaşılabilir olmasını son derece kıymetli olduğunu belirtmek isterim. Ancak bunun yanında çocukların korunmasında dikkat edilmesi gereken en değerli hususlardan bir tanesi, dokunulmaz alanların çocuk müdafaasında olmaması gerektiğidir. Yani nedir burada kastedilen? Fail herkes olabilir. Her toplumsal statüden, yakın bireyden, anne, baba, kardeş, komşu, öğretmen veya buna benzer aklınıza gelebilecek herkes fail olabilir. Bu doğrultuda baktığımız vakit çocukların korunmasında daha süratli ve daha geniş bir çerçevede sürece müdahale etme talihimiz olacak.

Bir başka husus, bilhassa kamusal alanda yahut kamu gücünün kullanıldığı alanlardaki istismarlarda refleks olarak birden kamunun korunmasına dair açıklamalar, telaffuzlar ve davranışlar ortaya çıkabiliyor. Birebir kararlılıkla müdahalenin o alanlara dönük olarak da yürütülmesi son derece değerli.

“Mevcut kanunların uygulanması dahi bu alanda çok daha önemli adımlar atılmasını sağlayacaktır”

Hukuksal hususlara ait gelecek olursak… Türkiye’deki var olan mevcut kanunların uygulanması dahi bu alanda çok daha önemli adımlar atılmasını sağlayacaktır. Evet, eksiklikler kelam konusu, birtakım yasal mevzuat değişikliklerine gereksinim var fakat var olan yasal mevzuatın uygulanması bile biraz evvel söylediğim üzere milletlerarası mukaveleler dikkate alındığında son derece değer taşımakta.