AB’de resmî lisan olması beklenen, Kıbrıs’ın öteki lisanı Türkçe

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Mehmet Yaşın*

İlk defa Kıbrıslırum basınına bir yazı yazıyorum. Türkiye basınında ise, bu can alıcı mevzuyu Yunanca yazımdan hareketle birinci defa gündeme getiriyorum. Zira Türkçe konuşan yurttaşların,[1] Türkçenin AB lisanı sayılması istikametindeki hukuken haklı ancak siyaseten gerçekçi olmayan yahut kısa müddette gerçekleşmesi mümkün olmayan boş teşebbüslerle harcayacak vakti kalmadı. Türkçe, 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti anayasasına nazaran Yunanca yanında Kıbrıs’ın öteki resmî lisanıdır ve AB lisanı olması gerektiği halde Lüksemburgca yanında şimdi resmiyet kazanmayan iki Avrupalı lisandan biridir. Türkçeye AB lisanı statüsünü kazandırmanın sürüncemede kalmasının esas nedeni, Kıbrıslırum tarafının güç paylaşımına dayalı bir antlaşma imzalamaktaki cesaretsizliğini fırsat bilen Türkiye hükümetinin Kıbrıs’ı AB şemsiyesi altında tekrar birleştirecek bir tahlilden uzaklaşmasıdır.

Toplumsal varlıkları “üvey-anavatanları” Türkiye’nin yeni kolonyalist siyasetiyle yok edilmekte olan Kıbrıslıtürklerin, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin[2] bir kesimi olarak varlığını sürdürmesi maksadıyla “üvey-anadilleri” Türkçe için aşikâr alanlarda somut ve uygulanabilir adımlar atılmasına gereksinim var. Bu, birleşik Kıbrıs mefkuresinin yaşatılmasında Kıbrıslırumlar için de gereksinim.

Türkçenin resmî AB lisanı, hiç değilse Yunanistan dahil öteki üç üye ülkedeki üzere AB’nin ayrıcalıklı azınlık lisanlarından biri olarak kabul görmesi sıkıntısından evvel kimi pratik iyileştirmelere gidilmesi düşünülmelidir. Bu hedefle Kıbrıs Cumhuriyeti’ne aktarılan lisan, eğitim, basın-yayın ve kültür gayeli AB fonlarında, Türkçenin özel durumu gözetilerek yeni düzenlemeler yapılabilir. Böylelikle Kıbrıslıtürk vatandaşların Türkçenin AB’den ve Kıbrıs Cumhuriyeti’ndeki birçok alandan dışlanması nedeniyle uğradıkları mağduriyetler kısmen giderilebilir.

Brüksel’de Türkçe için pankart açmaya giden AB’de mevki sahibi kimi Kıbrıslıtürk kökenli siyasetçi dostlarımızın,[3] yol boyunca inşaatlarda çalışan Kıbrıslıtürk personellerin lisanında hiçbir iş güvenliği yazısı bulunmayışından, kaza geçiren emekçilerin gittiği hastanelerin acil servislerinde bile Türkçeye yer verilmeyişinden, Larnaka Uçakalanı’nda ise Türkçe yönlendirme levhalarına ve Kıbrıs uçaklarını kullanan sayısız Kıbrıslıtürk yurttaşın anlayabileceği anonslara rastlanmayışından rahatsızlık duymaması ve daha kolay çözebilecekleri bu problemler için Kıbrıs Cumhuriyeti içinde bir teşebbüs yapmaması şaşırtıcıdır. Zira Türkçenin resmî AB lisanı olması, AB Konseyi’nin kabul ettiği 1 Numaralı Yönetmeliğin uhdesinde olup, Kıbrıs Sorunu’nun gidişatına, ayrıyeten Türkiye ile bağlara bağlı karmaşık bir mevzudur.

Kıbrıs’ı milletlerarası platformlarda temsil eden bir şair, müellif, akademi ve kültür insanı olarak, ülkem AB üyesi iken yazı dilim Türkçenin AB lisanı sayılmamasından dolayı yalnızca kahırlarla karşılaşmayıp, insanı gülümsetecek olaylar da yaşadığım vakidir. İngiltere’nin AB içinde yer aldığı 26 Nisan 2004 tarihindeki The Guardian gazetesi, “Yeni Avrupalı Akrabalarımızı Tanıyalım” başlığıyla AB’ye yeni üye olan 10 ülkenin müelliflerinden birer yazı istemiş, Kıbrıs’ı ise benim makalemle tanıtmıştı. Orada, Türkçenin AB lisanı sayılmamasının yarattığı sıkıntılardan ve Kıbrıs’ı Avrupa’ya tanıtırken Türkçe konuşan bir Kıbrıslı muharrir olmamın paradoksundan kelam etmiştim. Ancak o kadar uzağa gitmeye gerek yok: 26 Kasım 2022’de AB Komisyonu’nun teşebbüsüyle gerçekleşen Tokyo Avrupalı Edebiyatlar Festivali’nde, Türkçe yazan bir şairin birinci kere tek başına bir memleketler arası toplantıda Kıbrıs Cumhuriyeti’ni temsil etmesinden rahatsızlık duymayarak ileri bir adım atan Kültür Yardımcı Bakanlığı[4] davet edilişime onay vermişti. Ben de Japonya’da başka AB’li müelliflerin beklemediği bir biçimde, AB lisanı olmayan Türkçeyi, İngilizce ile Yunancaya karıştırmak durumunda kalmıştım.

Bunlar üzere birçok milletlerarası toplantı vesilesiyle, Türkçenin Kıbrıs Cumhuriyeti ve AB içindeki yeri konusunda öteden beri teşebbüsler yapmam gerekti. 1997-2001 ortasında Kıbrıs’ın AB’ye tam üyelik sürecinden sorumlu Brüksel’deki üniteyle beş yıllık bir mukavele imzalayarak tüm Kıbrıslıların lisanlarını ve kültürlerini birbiriyle buluşturup Avrupa’ya bağlayan yayınlar, çeviriler, şiir okuma günleri, akademik konferanslar içeren bir dizi projeyi yönetmiştim. Bu emelle, B2 seviyesi tertiplerin başındaki Brüksel avrokratı M. Combescot ile işbirliği içinde çalışmıştım. Hem Kıbrıs Cumhuriyeti’nin resmî lisanlarından hem de Kıbrıslıların edebiyat lisanlarından biri olan Türkçenin AB’de nasıl yer alacağı o yıllarda hararetli bir tartışma konusuydu.

“Üveyanadil” kavramını da 1997’de Londra Middlesex Üniversitesi’nde öğretim üyesi olduğum birebir periyotta kelam konusu AB projesi çerçevesinde düzenlediğim konferans konuşmalarını derleyen Step-Mothertongue: From Nationalism to Multiculturalism Literatures of Cyprus, Greece and Turkey adlı kitapta kullanmıştım. Bu müracaat kitabı birtakım ülkelerde ders kitabı olduğu ve İtalyanlar “üveyanadil” kavramını “matrignalingua” olarak literatüre aktardığı halde şimdi Yunancaya çevrilmedi. Lakin üveyanadil, edebiyat teorisi ve Kıbrıs Edebiyatı üstüne incelemelerimi içeren Kozmopoetika adlı kitap için bir Atina yayıneviyle kontrat imzalandı. Bunu da Kıbrıs Cumhuriyeti’nin, Kıbrıslırum ve Kıbrıslıtürk müelliflere ilişkin yapıtların Yunanca ile Türkçe ortasında çevrilmesi için oluşturduğu programa borçluyuz. Hala Kültür Yardımcı Bakanlığı’nın yönettiği Yunanca-Türkçe çeviri ve yayın programı, burada ele alacağım Türkçenin temsili hakkındaki sıkıntıların tahlili açısından uygun bir örnektir.

Kıbrıs basınında, bilhassa ülkenin Türkçe gazetelerinde gördüğüm “Türkçenin AB lisanı olması için Brüksel’de şov yapıldı”, “AB makamlarına Türkçeyi tanımaları için mektup yazıldı,” vb. başlıklı haberler tahlil üretmekten çok siyasi propaganda izlenimi veriyor. Hiçbir şey yapılmadan “Türkçe için bir şey yapıldığı” istikametinde kanaat yaratmaya dönük Brüksel’de çekilmiş fotoğrafların muhatabının AB değil, ancak Türkiye ve Kıbrıslıtürk kamuoyu olduğu hissediliyor. Halbuki Türkçeye yer açılması niyetiyle kısa müddette atılabilecek adımlar için somut ve pratik teklifler hazırlanıp Kıbrıs Cumhuriyeti’ne sunulması en öncelikli, en mantıklı ve en sonuç alıcı yoldur.

1963 Kanlı Noeli ve 1974 İşgali’yle birlikte Türkçenin Kıbrıs Cumhuriyeti’ndeki pozisyonunun önemli biçimde zedelenmesi yüzünden bilhassa mağdur olan bölümlerle, hem uzman isimler hem de onları temsil eden sivil toplum kuruluşları seviyesinde görüş alışverişinde bulunmak gerekir. Örneğin: Kıbrıslıtürk müellifler, yayıncılar, basın mensupları; AB organlarında çalışabilecek donanıma ve hakka sahip olup da düzgün Yunanca bilmeyen genç Kıbrıslıtürk profesyoneller; resmî evraklar, daireler ve mahkemelerde karşılaşılan lisan meselelerinden şikâyetçi Kıbrıslıtürk avukatlar, kayıt işleri takipçileri; Güneyde çalışan Kıbrıslıtürk çalışanlar ile sendikaları; eğitim, araştırma, kütüphane, üzere kurumlarda Yunanca yetersizliği nedeniyle yer bulamayan Kıbrıslıtürk uzman ve akademisyenler; ayrıyeten, Kıbrıslıtürklere ait Türkçe yayınların ve çeşitli arşiv materyalinin kaybolmaması, derlenip kayıt altına alınması için çalışan kültür aktivistleri, vb.

Kıbrıslıtürk toplumunda onca farklı kısmın Türkçe nedeniyle karşılaştığı problemleri dinlemeden, onları temsil eden kurum ve kuruluşlardan tahlil önerisi içeren raporlar talep etmeden AB organlarında siyasi pozisyon sahibi kimi Kıbrıslı bireylerin Türkçenin AB lisanı olması için yaptığı açıklamaların inandırıcılığı olabilir mi? Sonuç üretmekten çok ortadaki sorunun şahsî siyasi meslek çalışması maksadıyla kullanıldığı kuşkusu yaratan kulağa beğenilen içi boş kelamlara güvenilebilir mi?

Kıbrıs basınında, bilhassa ülkenin Türkçe gazetelerinde gördüğüm “Türkçenin AB lisanı olması için Brüksel’de şov yapıldı”, “AB makamlarına Türkçeyi tanımaları için mektup yazıldı,” vb. başlıklı haberler tahlil üretmekten çok siyasi propaganda izlenimi veriyor. Hiçbir şey yapılmadan “Türkçe için bir şey yapıldığı” istikametinde kanaat yaratmaya dönük Brüksel’de çekilmiş fotoğrafların muhatabının AB değil, ancak Türkiye ve Kıbrıslıtürk kamuoyu olduğu hissediliyor. Halbuki Türkçeye yer açılması niyetiyle kısa müddette atılabilecek adımlar için somut ve pratik teklifler hazırlanıp Kıbrıs Cumhuriyeti’ne sunulması en öncelikli, en mantıklı ve en sonuç alıcı yoldur.

1963 Kanlı Noeli ve 1974 İşgali’yle birlikte Türkçenin Kıbrıs Cumhuriyeti’ndeki pozisyonunun önemli biçimde zedelenmesi yüzünden bilhassa mağdur olan kesitlerle, hem uzman isimler hem de onları temsil eden sivil toplum kuruluşları seviyesinde görüş alışverişinde bulunmak gerekir. Örneğin: Kıbrıslıtürk muharrirler, yayıncılar, basın mensupları; AB organlarında çalışabilecek donanıma ve hakka sahip olup da âlâ Yunanca bilmeyen genç Kıbrıslıtürk profesyoneller; resmî evraklar, daireler ve mahkemelerde karşılaşılan lisan sıkıntılarından şikâyetçi Kıbrıslıtürk avukatlar, kayıt işleri takipçileri; Güneyde çalışan Kıbrıslıtürk emekçiler ile sendikaları; eğitim, araştırma, kütüphane, üzere kurumlarda Yunanca yetersizliği nedeniyle yer bulamayan Kıbrıslıtürk uzman ve akademisyenler; ayrıyeten, Kıbrıslıtürklere ait Türkçe yayınların ve çeşitli arşiv gerecinin kaybolmaması, derlenip kayıt altına alınması için çalışan kültür aktivistleri, vb.

Kıbrıslıtürk toplumunda onca farklı kesitin Türkçe nedeniyle karşılaştığı meseleleri dinlemeden, onları temsil eden kurum ve kuruluşlardan tahlil önerisi içeren raporlar talep etmeden AB organlarında siyasi pozisyon sahibi kimi Kıbrıslı bireylerin Türkçenin AB lisanı olması için yaptığı açıklamaların inandırıcılığı olabilir mi? Sonuç üretmekten çok ortadaki sorunun ferdî siyasi meslek çalışması maksadıyla kullanıldığı kuşkusu yaratan kulağa beğenilen içi boş kelamlara güvenilebilir mi?

Öte yandan, Türkiye dahil AB içinde kimsenin Türkçeyi federal bir siyasi tahlilden evvel resmî AB lisanı yapmak istemediğini çok uygun bilen Kıbrıslırum makamları, 2016’da Cumhurbaşkanı Nikos Anastasiadis’in yaptığı üzere, devrin Hollanda Dışişleri Bakanı ve AB Kurul Lideri Bert Koenders’e laf ola çeşitli mektuplar gönderip “Türkçeyi AB lisanı yapın” diye tekrarlayacaklardı. Bert Koenders ise AB Kurul Lideri sıfatıyla 12 Nisan 2016’da verdiği resmî yanıtta, “Kıbrıs’ın yine birleşmesinden sonra Türkçenin AB’nin resmî lisanlarından biri olmasının gereğini ve değerini kavradığını ve bu mevzudaki hazırlık çalışmasını AB Kurulu ile Kıbrıs Cumhuriyeti hükümeti ortasında başlatmaktan memnunluk duyacağını” belirtecekti. Bu son yazışmalar, Kıbrıs Sorunu’nun tahliliyle birlikte Türkçenin AB lisanı olacağı konusunda kuşkuya yer bırakmıyor.

Ama 2017’de Cras Montana’daki barış görüşmeleri sonuçsuz kalınca, Türkiye, federal tahlil tezini terk etti. Sırf güney yarısı değil, Türkiye’nin de facto kontrolü altındaki kuzey yarısı da de jure anlamda Avrupa Birliği toprağı sayılan Kıbrıs’ta, Kıbrıslıtürk halkına sormaksızın “ayrı bir hükümran Türk devletinin tanınması” üzere akıldışı taleplerde bulunmaya başladı. Bu yüzden de, Türkçeyi AB lisanı yapmak için başlaması öngörülen hazırlıklar tekrar ertelenmiş oldu.

Hal bu türlü iken asıl anlamakta zorlandığım, Türkçenin mevcut siyasi şartlarda AB lisanı yapılamayacağını bile bile, bu mevzuyu gerek Lefkoşa’da gerekse Brüksel’de kimi federal Kıbrıs savunucusu Kıbrıslı siyasetçi dostlarımızın ne diye tekrarladığıdır. Sanki Kıbrıslıtürk ve Türkiye kamuoyunda müspet bir imaj yaratıp popülarite kazanmak için mi bunu yapıyorlar? Yoksa bütün bu tuhaflıklar, iş somut siyasi uygulamaya gelince risk almaktan kaçınırken “Kıbrıslıtürk kardeşlerimiz” retoriğini de sürdüren irtibatlı oldukları birtakım Kıbrıslırum partilerinin bilgisiyle mi yapılıyor?

Kısa mühlet evvel yaşadığım bir olay, Türkçe için dışarıdan yapılan bu beyhude teşebbüslerin asıl maksadını anlayabilmemi düzgünce zorlaştırdı. Zira ülke içinde yapılacak çalışmalara yük verilirse ve Kıbrıs Cumhuriyeti’nin yetkili organlarına makul alanları kapsayan somut ve uygulanabilir tekliflerle gidilirse, Türkçe açısından kimi kazanımlar elde edilebileceği istikametinde bir kanı edinmeme yol açtı:

Kıbrıs Cumhuriyeti Kültür Yardımcı Bakanlığı’nın sırf Yunanca yapıtların yabancı lisanlara çevirisi için fon vermesi nedeniyle kitaplarımı çevirenlerin müracaatlarının geri çevrilmesini birinci sefer 2022 sonlarında ve dolaylı biçimde gündeme getirdim. Çeyrek yüzyıldır birçok lisana kitaplarımı çevirmeye çalışanlara, “Kıbrıs Cumhuriyeti Yabancı Lisanlara Çeviri Programı”na Türkçe dahil olmadığı gerekçesiyle hiçbir katkı yapılmamıştı. Son olarak kitabımı Türkçeden değil, ancak Yunanca üzerinden çeviren Arnavut mütercimler de reddedilince, onların hazırladığı itiraz dilekçesine dayanak mahiyetindeki kısa bir mektubumu evraka iliştirdiler. Bu vesileyle çeviri programında, “Kıbrıslıtürk müelliflerin Türkçe yazdığı ve Yunancaya çevrilmiş bulunan yapıtlarına de fon verileceği” tarafında değişiklik yapıldı. Şüphesiz orjinal lisanı Türkçe olan bir yapıtın Yunanca çevirisi üzerinden sponsorluk alması yetersizdir. Lakin Kıbrıs Cumhuriyeti’nin attığı âlâ niyetli yeni bir adımdır.

“TÜRKÇENİN AB LİSANI OLMASI 85 MİLYONLUK TÜRKİYE İLE AB ÜLKELERİNDEKİ 7 MİLYONLUK TÜRKÇE KONUŞAN KESİTİN DE MENFAATİNEDİR VE TÜRKÇE RESMÎ AB LİSANI OLUNCA MUHTEMELEN KIBRISLITÜRK CEMAATİNDEN ÇOK DAHA FAZLA AB İMKÂNI ONLAR TARAFINDAN KULLANILACAKTIR.” 

Bu son olayla gördüm ki, şayet mevcut siyasi koşullar altında uygulanabilecek birtakım net teklifler sunulursa bunların Kıbrıs Cumhuriyeti tarafından dikkate alınması mümkün olabilir. Halbuki Brüksel’de “Türkçe AB lisanı olsun” diyen AB’deki mevki sahibi Kıbrıslıtürk kökenli sevgili siyasetçi dostlarımız, kendi cemaatlerinden müelliflerin ricalarına karşın bu probleme ülke içinde maalesef ilgi göstermediler. Kıbrıslıtürkler için Türkçeye alan açılması emeliyle Kültür Yardımcı Bakanlığı ile temas kurmama dahi Yunanistan’dan gazeteci arkadaşlarım yardımcı oldular.

Kıbrıs Sorunu’nun bugünkü çıkmazında, hele Türkiye’nin Kıbrıslıtürklerin kültürel varoluşunu silmeye çalıştığı son periyotta, öncelikli talebimiz Kıbrıslıtürklerin lisan ve kültür haklarını korumak olmalıdır. Zira Türkçenin AB lisanı olması 85 milyonluk Türkiye ile AB ülkelerindeki 7 milyonluk Türkçe konuşan kısmın de menfaatinedir ve Türkçe resmî AB lisanı olunca muhtemelen Kıbrıslıtürk cemaatinden çok daha fazla AB imkânı onlar tarafından kullanılacaktır. Münasebetiyle Türkiye kamuoyunu bu mevzuda aydınlatmak, Kıbrıs Cumhuriyeti üzerinden Türkçenin AB resmî lisanı olacağı bilgisini Türk basınında paylaşıp, Kıbrıs’ın adil ve kalıcı bir tahlille yine birleşmesi için dayanaklarını kazanmak gerekir. Zati 25 yıl evvelki tecrübelerden biliyoruz ki, Türkiye makamlarıyla şöyle ya da bu türlü resmî temaslar kurulmadan Türkçenin AB lisanı olması için önemli adımlar atabilmek çok zordur.

AB Komisyonu’nun, 2004’te Annan Planı ile Kıbrıs yine birleştiği takdirde Türkçeye resmî lisan statüsü verileceği tarafında açıklamalarını da hatırlamak gerekir. Hala AB makamları, Kıbrıs’a AB şemsiyesi altında federal bir tahlil bulunur bulunmaz Türkçenin resmî AB lisanı olacağını her fırsatta tekrarlıyorlar. Sahiden de Kıbrıslıtürklerin varlığı nedeniyle Türkiyeli ve Türkçe konuşan Avrupalı toplumlar için Türkçenin resmî AB lisanı olması sağlanacaksa, bunun Kıbrıs’ı birleştirecek adil ve kalıcı bir tahlille koşut gitmesi, benim üzere varoluşu Türkçeye bağlı birine bile daha uygun görünüyor.

“Bile” dedim, zira kitaplarımın telifiyle ve şair-yazar kimliğiyle yaptığım işlerle hayatımı idame ettirdiğimden, bir Kıbrıs Cumhuriyeti yurttaşı olarak Yunanca yazan meslektaşlarımın yararlandığı haklardan yoksun oluşum, sadece yapıtlarımın daha yaygın biçimde okurlara ulaşması üzere noktalarda değil, ancak hayatımı idame ettirmemde açmazlar yaratıyor. Yunanca yazan Kıbrıslı vatandaşlarımın yanı sıra, vatandaşlık bağımız bulunmayan Türkiyeli müelliflere nazaran de birçok dezavantaj içinde oluşuma karşın, çevrilen kitaplarımın hem Kıbrıs hem Türkçe edebiyatları ismine dolanımda bulunmasının Türk ve Yunan milliyetçiliği eksenli resmî lisan ve edebiyat siyasetlerini zaten sorgulattığını Atina’da kitaplarımı inceleme konusu yapanlar da görebiliyor.

Türkçeye AB içinde alan açılması üzere değerli bir hususun, Kıbrıs’taki Toplumlararası Görüşmeler yahut “İki-Toplumluluk” ötesindeki temel bir yurttaşlık ve insan hakkı olduğunu da belirtmek gerekir. O bakımdan “Kültürel Yakınlaşma” adımlarına bile bağlanamaz, lakin yakınlaşma için itimat verici bir adım olur.