Hubris ve çağdaş iktidar: Büyüme kimin için?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Abdullah Dörtlemez*

Ekonomik büyüme birçok vakit siyasal
başarının tek ölçütü üzere sunuluyor.
Oysa toplumun refahı yalnız büyüme
oranlarıyla ölçülebilir mi?
Asıl soru tahminen de şudur:
Büyüme sahiden toplum için mi gerçekleşiyor,
yoksa sadece sayılar mı büyüyor?

Son yıllarda siyasal tartışmalarda neredeyse tartışılmaz bir ölçü ortaya çıktı: büyüme oranı. İktisat büyüyorsa muvaffakiyetten kelam ediliyor; büyüme yavaşlıyorsa siyasetin yanlış yolda olduğu söyleniyor. Bir ülkenin bahtı bazen birkaç istatistik göstergesine indirgenmiş üzere görünüyor.

Oysa insan ister istemez şu soruyu soruyor: Eğer refah sırf büyüme oranlarından ibaret olsaydı, toplumların gerçek hayatını anlamak için istatistik tablolarına bakmak kâfi olurdu.

Elbette ekonomik büyüme değerlidir. Üretimin artması, teknolojik ilerleme ve refahın yükselmesi her toplum için istek edilir. Ancak büyümenin tek ölçüt haline gelmesi, siyasal kanıyı fark edilmeden daraltır. Zira devletlerin varlık nedeni sadece üretimi artırmak değildir; birebir vakitte adalet, güvenlik ve toplumsal dengeyi sağlamaktır.

Bu nedenle ekonomik büyüme sorunu yalnız iktisatçıların değil, hukukçuların ve tarihçilerin de düşünmesi gereken bir bahistir.

Antik dünyanın uyarısı: Ölçü

Eski Yunan dünyasında ölçüsüzlük için kullanılan güçlü bir kavram vardı: “Hubris”, insanın hududunu unutması demekti. Gücün verdiği sarhoşlukla ölçüyü aşması. Antik tragedyalarda bu tıp bir aşırılık neredeyse her vakit felaketle sonuçlanırdı. Bu fikrin ardında sırf mitolojik bir kaygı yoktu; siyasal bir bilgelik vardı. Gerçekten Aristoteles, düzgün idarenin temelinde ölçü ve istikrar bulunduğunu vurgular.

Antik kanıya nazaran nizamın korunması için güç kadar ölçü duygusu da gerekir. Bu kadim ihtarın çağdaş dünyada büsbütün geçerliliğini yitirdiğini söylemek kolay değildir.

İkaros’un iktisadı: Büyüme ne değerine?

Mitoloji, ölçüsüz yükselişin tehlikesini çarpıcı bir kıssayla anlatır: İkaros, babası Daidalos’un yaptığı balmumu kanatlarla göğe yükselir. Lakin ona verilen uyarıyı unutur: güneşe fazla yaklaşmamak gerekir. Yükselme dileği ölçüyü aştığında kanatlar erir ve düşüş kaçınılmaz olur.

Bu kıssa yalnız ferdî ihtirasın değil, ölçüsüz yükselişlerin sembolüdür.

Modern dünyada ekonomik büyümenin bazen neredeyse mutlak bir maksat üzere sunulması, ister istemez bu eski öyküyü hatırlatır. Zira büyümenin kendisi gaye haline geldiğinde şu sorular art planda kalmaya başlar:

Bu büyüme kim için gerçekleşmektedir? Toplumun hangi bölümleri bundan hisse almaktadır? Ve en değerlisi, bu büyümenin bedeli nedir?

Ekonomik göstergeler elbette değerlidir; ancak toplumların yalnız grafiklerde yaşamadığını da hatırlamak gerekir.

Piyasa ve toplum ortasındaki gerilim

Medyadan öğrendiğim kadarıyla, iktisat tarihçisi Karl Polanyi, çağdaş piyasa toplumunu incelerken dikkat cazibeli bir tespitte bulunur. Ona nazaran tarih boyunca ekonomik faaliyetler toplumun toplumsal yapısı içinde yer almıştır. Lakin çağdaş çağda piyasa düzeneği giderek bağımsız bir güç üzere algılanmaya başlamıştır.

Ekonomi toplumdan kopup kendi başına işleyen bir nizam üzere görülmeye başladığında toplumsal istikrarlar bozulur. Bu nedenle ekonomik büyüme ile toplumsal istikrar ortasındaki istikrar çağdaş devletlerin en kıymetli sorunlarından biri haline gelir.

Türkiye’de planlama arayışı

Türkiye’nin yakın tarihinde de bu dengeyi kurma eforunun izleri vardır. 1960’lı yıllarda kurulan Devlet Planlama Teşkilatı, ekonomik büyümeyi daha geniş bir kalkınma perspektifi içinde ele almaya çalışmıştı.

1963’te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ve onu izleyen planlar, yalnız endüstrileşme amaçlarını değil, istihdamı, bölgesel gelişmişlik farklarını ve toplumsal refahı da dikkate almayı amaçlıyordu.

Hazırlanan Kalkınma Planları, ekonomik büyümeyi toplumsal istikrarlarla birlikte düşünme gayretinin bir sözüydü.

Bu tecrübenin bütün problemleri çözdüğünü söylemek elbette mümkün değildir. Lakin planlama fikrinin ardındaki fikir dikkat caziptir:

Ekonomik büyüme tek başına kâfi değildir; kalkınmanın toplumsal sonuçları da hesaba katılmalıdır.

Hukukun hatırlattığı sınır

Modern anayasal düzenler yalnız ekonomik faaliyetleri değil, toplumsal hakları da teminat altına alır. Çalışma hakkı, toplumsal güvenlik, eşitlik ve insan onuru bu unsurların başında gelir.

Bu nedenle birçok anayasa “sosyal devlet” prensibini kabul eder. Bu unsur sırf bir temenni değildir; ekonomik kararların toplumsal dengeyi bozacak ölçüde özgür bırakılmaması gerektiğini hatırlatan bir sınırdır.

Ekonominin dinamizmi ile toplumsal adalet ortasındaki dengeyi kurmak işte bu yüzden çağdaş devletin en güç misyonlarından biridir.

Unutulmaması gereken soru

Ekonomik büyüme elbette gereklidir. Lakin büyümenin tek ölçüt haline gelmesi siyasal kanıyı daraltır. Bir toplumun refahı yalnız üretim ölçüsüyle değil, nasıl bir hayat sürdürüldüğüyle de ölçülür. Çalışma şartları, gelir dağılımı, güvenlik duygusu ve gelecek umudu bu tablonun ayrılmaz modülleridir.

Belki de antik dünyanın “hubris” uyarısı tam da burada tekrar mana kazanır. Zira ölçüyü kaybetmek yalnız bireyler için değil, toplumlar için de tehlikelidir.

Bu nedenle sorulması gereken asıl soru şudur:

Büyüme var mı yok mu değil. Büyüme kimin için ve ne değerine gerçekleşmektedir?

Ekonomi toplumun efendisi değildir. Toplumun hizmetinde olduğu sürece mana taşıyan bir araçtır. Ve tahminen de uygun idarenin birinci kaidesi hâlâ eskilerin söylediği kadar kolaydır: Ölçüyü kaybetmemek.

*Tarihçi-Hukukçu/ E. Danıştay Üyesi