Ertuğrul Özkök: Sayın Cumhurbaşkanı sakın o 502 nolu odaya girmeyin

T24 Haber Merkezi

Geçen salı günü Beyoğlu’nda, “Dün, Bugün, Yarın” sinemasında, Sophia Loren’in canlandırdığı Adelina’nın yaşadığı Napoli’yi hatırlatan sokaktaki bir binanın kapısından giriyordum.

Kapıda “Piramid Galerisi” yazıyordu.

Kapıda aklıma gelen iki küçük kız çocuğu

Kapıdan girerken aklıma bu ay Amerika’da yeni çıkan kitaplardan biri geliyor.

Daha doğrusu o kitapta anlatılan iki kız çocuğu…

Catherine Ostier’nin yazdığı “The Renoir Girls; A Hidden History of Art, War And Betrayal” isimli kitabıydı.

Türkçeye çevirirsek, “Renoir Kızları: Sanat, Savaş ve İhanetin Gizli Hikâyesi” diyebilirim.

Kitabın şimdi kendisini okumadım.

Ama New York Times’da geniş bir tanıtım yazısı vardı, onu okudum. Kitabı da ısmarladım.

Zengin mahalledeki konutun kapısını çalan siyahlar giyinmiş bir adam

Hikâye, Paris’in ve dünyanın sanat anlayışını değiştiren 1879’da “Salon” denilen en kıymetli sanat standından 2 yıl sonra başlıyor.

O yılın ilkbaharında bir gün, siyahlara bürünmüş, biraz eski püskü giysili ve yanında büyük çanta taşıyan bir adam Paris’in varlıklı ve şık Montaigne Bulvarı’ndaki şık bir binanın kapısını çalıyor.

Bu adam ünlü ressam Renoir’dır.

Paris standında büyük muvaffakiyet kazanınca, Fransa’nın varlıklı aileleri ona portre ısmarlamaya başlamışlardır.

Anversli Cahen ailesinin iki kızının tablosu arka odalarda saklandı

Girdiği bina, Anversli Cahen ailesinin konutudur.

Ünlü ressam ailenin iki küçük kızının fotoğraflarını yapmak üzere davet edilmiştir.

Nedense aile bu tabloyu hiç sevmemiş ve konutun hiç görünmeyen bir yerinde adeta saklamıştır.

Oysa bu tablo dünya sanat tarihine “Pembe ve Mavi: İki Kız” ismiyle geçecek ve bugün Brezilya’da Sao Paulo Sanat Müzesinin en değerli yapıtı olacaktır.

Hayatına “Beğenilmediği için kapalı odalarda saklanmış” bir sanat yapıtı olarak başlayan tablo, sonradan bu türlü görkemli bir hayata sahip olmuştur.

O iki genç kızın ve ailesinin hayatı Renoir tablosu kadar şanslı olmadı

Ancak hayata çok varlıklı bir ailenin şanslı kızları olarak başlayan Anversli Kızların” sonraki hayatı hiç de o denli olmadı.

Her güçlü ailenin üzüntülü bir sonu vardır.

Servet gider, geriye insan harabeleri bırakır.

Nitekim o ailenin kızlarının sonraki yılları da o denli oldu.

Ailenin üçüncü jenerasyonundan insanların kimileri Auswich’de Naziler tarafından katledildi.

Piramid Galerisinden girerken, kafamda işte bu öykü vardı.

Ben 10 yıl geç geliştim, o ise 10 yıl erken gelişti

Bedri Baykam’ın her yıl yesyeni bir yaratıcılık yeri haline gelen bu 1968 nostaljisi galerisinde de bir öteki sanatçı ile ilgili harikulâde kıssalar dinleyeceğim hiç aklımdan geçmemişti

Bedri benden 10 yaş küçüktür.

Ben biraz geç, o haddinden fazla erken geliştiği için, duygusallık yaşlarımız eşitlendi.

Yıllardır ne vakit bir araya gelsek, güya birebir yaştaymışız üzere duygusal bir harmoniyi buluruz.

Sanki onunla birebir yıllarda birebir yaştaymışız üzere yaşamışızdır.

Avignonlu Kızların en mahrem odasına gizlice bir ziyaret

Bedri şimdi tekrar çok yaratıcı bir projeyi gerçekleştirdi.

Bir Picasso kitabı yazdı ve birebir vakitte bu kitabın bir de standını yaptı.

Girişinde Hasan Bülent Kahraman’ın çok hoş bir önsöz yazısı var.

Kitabı Türkçe, Fransızca ve İngilizce yazdı.

Ama ismi İngilizce.

“Baykam on Picasso: Le Demoiselles revisited”

(Baykam’dan Picasso Üzerine: Genç Kızları tekrar ziyaret)

Adından da anlayacağınız üzere bu kitabın ve standın merkezinde Picasso’nun başeseri sayılan “Avignonlu Kızlar” tablosunu görüyoruz.

Felsefi kerhane tablosu mu bu?

Bedri’nin değişik bir dünya tasarımı vardır.

Her odayı mahrem, her sanatsal yeri mahrem bağlantıların yaşandığı bir arka oda üzere görür.

Avignonlu Kızlar tablosunu birinci yaptığında gören birtakım arkadaşları ona “Felsefi Kerhane” ismini takmışlar.

Sanatçının Mavi Dönemini başlatan şaheserdir bu.

Ama bu yapıtın arkasında da Tıpkı Renoir’ın tablosu üzere trajik bir başlangıç öyküsü var.

Yani bu valiz nitekim Picasso’nun o valizi mi?

Bedri büyük ve çok heyecanlı bir öykü anlatıcısı…

Sergi, bu tablonun etrafında Picasso’nun en kıymetli yıllarının öyküsü.

Bedri bunu kendi çizdiği tablolar, kolajlar ve yıllar uzunluğu topladığı çok değişik eşyalarla adeta 4 boyutlu bir hale getirmiş…

Mesela tablonun önünde büyük bir valiz duruyor. Bedri, “Picasso’nun Paris’e gelirken taşıdığı valiz” diyor.

Şüpheyle bakıp, “Gerçek mi şimdi bu” diyorum.

“Gerçek olmadığını söyleyen biri varsa ve ispatlarsa düzeltmeye hazırım” diyor.

Bence zekice bir yanıt.

“Yalanlanamayacak bir taklidi” diyorum içimden.

Kendini ve beni tabloların içine yerleştirip o büyük kıssayı anlattı

İşte o gün, onunla yıllardır süren arkadaşlığımızın bana sağladığı fevkalade bir imtiyazı yaşadım.

Beni standın ana salonunda büyük bir tablonun önüne oturttu.

Ve beni ve kendi kendi hayatını da bu öykünün kesimi haline getirerek, kendi gözünden ve tecrübelerinden, bir Picasso öyküsü anlattı.

Bir buçuk saat boyunca bir Türk sanatkarının gözünden ve hayatından, çok bir dünya devi sanatkarın olabilecek en renkli ve en subjektif kıssasını dinleme talihine sahip oldum.

Benim için gazeteciliğin ve uzun sürmüş bir dostluğun en hoş imtiyazıydı.

Keşke Samsung yahut LG üzere dev ekran üreticileri sponsor olsa

Bunu 8-10 kişilik bir guruba da yapmalısın dedim.

Sergiyi gezenler için bunun bir görüntü gösterimi de var.

Ama Samsung ve LG üzere dev LED dev ekran üreticileri sponsor olsa da bu stant özel bir salonda anlatılsa…

Çok uzun bir öyküydü.

Her tablonun önünde bana çok farklı öyküler anlattı.

Bir kısmı gerçek, bir kısmı kendi muhayyilesinin ürünleri…

Dinlerken içimden Rod Stewart’ın “Every picture tells a story” (Her fotoğraf bir öykü anlatır) müziğini söylüyordum.

Şimdi kelamı ona bırakıyorum.

Mavi devrinin arkasındaki depresif arkadaş trajedisi

Picasso’nun gerçek öyküsü Paris’e gelişimi ile başlar.

Çünkü orası, sanatkarın “Mavi döneminin” başladığı yerdir.

O devir çok trajik bir olayla başlıyor.

Picasso’nun İspanya’da başlayan çok büyük bir arkadaşlığı var.

Dönemin ressam, şair ve bohem sanatkarlarından biri olan Carles Casagemas.

Arkadaşlıkları 1899’da Barcelona’da başlar.

Sonra Paris’e gelirler. Tıpkı atölyeyi paylaşırlar.

Karşılık bulamayan bir erkeğin hikâyesi

Casagemas o yıllarda Germaine Gargallo isimli bir fotoğraf modeline aşık olur.

Ancak karşılık bulamaz.

Casagemas depresif bir karaktere sahiptir.

Karşılık bulamaması onu daha da derinden tesirler.

İşte o denli günlerden birinde Picasso’nun dünyaya bakışını değiştirecek trajik bir olay yaşanır.

Picasso bir müddetliğine Barcelona’ya dönmüş, Casagemas ise Paris’te kalmıştır.

Picasso yokken Paris’te o denli bir olay yaşanacaktır ki…

Her şey değişecektir.

Bedri Baykam o meşum geceyi anlatıyor

Sevdiği kızdan karşılık bulamayan Casagemas, kendisinin de 17 Şubat 1901 günü Barselona’ya döneceğini söyler.

Bu vesileyle, ayrılmadan evvel dostlarla bir veda yemeği düzenlemek ister.

O trajik günü Bedri Baykam’ın ağzından dinliyoruz:

“Bu özel günü anmak için onu—Manolo, Alexandre Riera isminde bir Katalan koleksiyoner, Germaine ve Odette’i—yerel bir restoranda düzenlenecek bir veda yemeğine davet etti.”

Yemeğin sonunda fırlatılan mektuplar

“Yemek boyunca herkes fazla içti ve yüksek sesle güldü.

Carles inanılmaz derecede hareketli görünüyordu.

Yemeğin sonuna yanlışsız, vedalaşacakmış üzere ayağa kalktı. Ceketinin içine uzanarak o günün erken saatlerinde yazdığı bir tomar mektubu çıkardı.

Germaine, dehşet içinde en üsttekinin polis şefine, ikincisinin ise kendisine hitaben yazıldığını fark etti.”

Tabancayı çıkarıyor ve “Voila un pour toi”

“Aynı anda, ceketinin cebindeki şişkinliği fark etti.

Bir anda her şeyi anladı.

Casagemas cebine uzanıp tabancasını çıkardığı sırada, Germaine iri yapılı Pallarés’in arkasına saklanmak için kendini attı.

Casagemas, ‘Voila pour toi!’ (Al bakalım, bu sana) diye bağırarak onun çömelmiş vücuduna ateş etti. Germaine’den bir saniyenin küçük bir kesiti kadar sonra reaksiyon veren Pallarés ellerini kaldırdı ve kurşunu saptırmayı başardı, ama patlamanın tesiri Germaine’i yere savurdu. “

Ağzından çıkan ikinci cümle: “Et voilà pour moi!”

“Onu öldürdüğüne inanan Casagemas, bu defa silahı kendisine çevirdi. ‘Et voilà pour moi!’ (Ve bu da benim için) diye haykırarak tetiği çekti ve sağ şakağına bir kurşun sıktı. Manolo’nun üzerine yığıldı, ‘yüzü ezilmiş bir çilek üzereydi.’

Kaçışan müşterilerin çığlıkları dindikten ve duman dağıldıktan sonra, Germaine yerden kalktı.

Hıçkırarak Pallarés’e sarıldı, onu kalkan olarak kullandığı için af diledi ve hayatını kurtardığı için teşekkür etti.

Carles’e gelince, hâlâ nefes alıyordu.

Arkadaşları baygın vücudunu en yakın eczaneye taşıdı.

Oradan Hôpital Bichat’ya götürüldü ve iki saat sonra orada öldü.”¹

Arkadaşının uğruna intihar ettiği bayanla Picasso yatıyor

Picasso elbette yıkılmıştı. Paris’e geri döndüğünde hiçbir şey birebir gelmiyordu. Casagemas ile bir vakitler paylaştığı 130 Boulevard de Clichy’deki daireye döndü ve orada bizleri şaşırtacak bir şey yaptı.

Arkadaşının karşılık bulamadığı için intihar ettiği Germaine ile yattı.

Bu, kabul edilemez bir ahlaki müptezellik miydi…

Yoksa üzerinde saatlerce konuşabileceğimiz son derece tartışmalı ve sorgulanabilir bir “yasak elma” cazibesi mi…

Bedri Baykam’ın yorumu: Picasso için bir Eros ve Thanatos olayından ibaret

Bizler için bu ikisinden biriydi lakin Bedri için çok farklı boyutta felsefi bir olaydı.

“Her vakit olduğu üzere, Picasso’nun hayatında Eros ve Thanatos’un, yani aşk ve mevtin alanları birbirini besliyordu. Yaratıcı ve nihilist dürtüler birbirine bağlıydı, ki kendisi de bunu kabul ediyordu. Bir kezinde şöyle demişti: ‘Eserlerim, üst üste gelen yıkımların bir özetidir.’ Onun kadar batıl inançlı biri için, en yakın arkadaşını reddetmiş bayanla, onun son saatlerini geçirdiği dairede (belki de birebir yatakta) sevişmek, trajedinin tam rahmine vücudu ve ruhuyla dalma gereksinimini ima ediyordu.”

Dönemin ağır klasikçi babaları isyan ediyor

Casagemas’ın intiharının üstünden 6 ay geçtikten sonra Picasso’nun yapıtlarında bu felakete yaptığı birinci açık gönderme hissedildi.

Picasso’nun yasını özümsemesi, bunu yaratıcı bir biçimde işlemenin yolunu keşfetmesi vakit aldı.

Ama birebir vakitte, Paris’teki birinci birkaç ayında önemli bir tefekkür için fazla meşgul olduğu da doğruydu…

Ama o trajedilerden doğacak çağdaş sanat birinci günlerde, devrin klasik sanatkarları için bir nefret nesnesi olacaktı.

Bunu gösteren en çarpıcı olay ise o günlerde Grande Palais’de açılan bir stantta yaşanacaktı.

Sakın bu salona girmeyin Sayın Cumhurbaşkanı

Dönemin en ünlü oryantalist ressamı, Beaux-Arts akademisyeni ve o standın salon heyeti üyesiydi Gérôme, yeni avangart sanatkarlarına duyduğu yansıyı abartılı biçimde haykırmıştı.

Exposition Universelle’deki küçük bir galeride Empresyonist tablolar sergilenmişti.

Tam Fransa Cumhurbaşkanı Emile-Loubet o salona girecekken, Gérôme ansızın içeri dalmış şöyle haykırmıştı:

“Girmeyin Sayın Cumhurbaşkanım, lütfen girmeyin! Bu, Fransa’nın gururunun ölümüdür…”

İşte Pablo Picasso geldiğinde Fransa’nın sanatsal havası buydu…

Dönemin klasik sanatkarları doğmakta olan çağdaş sanata bu türlü bakıyordu.

Klasiklerin küçümsediği o tablo şimdi MoMA’nın Mona Lisa’sı gibi

Devrimcilik bazen karşılığı geç alınan bir bakıştır.

Bir trajedi ile başlayan devir, çağdaş sanatın doğumundaki en değerli yapıtlardan birinin ortaya çıkmasına yol açacaktı.

Avignonlu Kızlar tablosu bugün New York’ta MoMa (Modern Sanat Müzesi’nin 5’inci katındaki 502 numaralı galeride sergileniyor.

Mona Lisa tablosu Louvre için ne ise, Avignonlu Kızlar da MoMa için o.

Mona Lisa Louvre’dan çalınınca Picasso sebep panikledi

Bedri o gün 1.5 saat saat boyunca bana diğer bir çok öykü daha anlattı.

Dedim ya, bir gazeteci için kusursuz bir ayrıcalıktı.

Bana çok düzgün geldi.

Daha evvel Paris’te de açılan stant Eylül ayı sonuna kadar açık.

Önümüzdeki ay da bir gibisi Bodrum’da açılacak.

Vaktiniz olursa, çok farklı bir sanat öyküsü seyahati yapabilirsiniz.

(Editör: Can Öztürk)